Skip to Content

Blaða- og tímaritsgreinar

"Leitin að sannleik um símhleranir" (2006)

Leitin að sannleik um símhleranir. Smásaga úr lífi sagnfræðings. Hugvísindaþing Háskóla Íslands, 4. nóvember 2006.

Senn kemur út bók sem ég hef verið að skrifa með hléum undanfarin ár. Hún er um eftirlit með róttækum öflum í kalda stríðinu á Íslandi og ég ætla að rekja hér aðeins söguritunina, einkum þann hasar sem hefur verið út af upplýsingum um símahleranir sem ég kynnti fyrr á þessu ári.

Hugmyndin bókinni vaknaði í ársbyrjun 2003 þegar ég rakst á skýrslu á breska þjóðskjalasafninu frá árinu 1972 um íslenska „öryggisþjónustu“. Þar var að finna lýsingu á kerfisbundinni skráningu alls kyns upplýsinga um íslenska „kommúnista“. „A detailed and efficient card index,“ sögðu Bretarnir meðal annars.[1]

Sumarið 2003 hófst ég handa við frekari rannsóknir hér heima á Íslandi. Þótt rangt væri að segja að mér hafi staðið allar dyr opnar virtist enginn reyna að leggja stein í götu mína. Sumarið eftir, eða þar um bil, var staðan orðin sú að ég hafði heimildir fyrir því, eins og ég greindi reyndar skýrlega frá í viðtali í Fréttablaðinu á þeim tíma, að einhvers konar „öryggisdeild“ hjá lögreglunni í Reykjavík hefði fylgst með „kommúnistum“ og haldið einhvers konar spjaldskrá um þá. Ekki vakti það þó mikla athygli! En ég var líka farinn að halda að símar hefðu verið hleraðir. Það hlaut að hafa verið hluti eftirlitsins.

Þegar ég hóf mína leit að heimildum um símahleranir ræddi ég við fólk hjá hinu opinbera sem ætla mátti að hefði kannski átt hlut að máli. Sumir sem höfðu frá einhverju að segja voru tregir til. Þar að auki gat leikið vafi á að menn mættu yfirleitt upplýsa um það sem þeir höfðu gert og komist að í starfi sínu. Svo ræddi ég auðvitað við þá sem höfðu verið í andófi og mótmælum á sínum tíma; herstöðvaandstæðinga, Fylkingarfélaga og fleiri.[2]

Munnlegar heimildir gátu þó ekki dugað einar og sér. Var mögulegt að finna skrifleg gögn um símahleranir á Íslandi. Það var stóra spurningin. Og hvar þá? Frá árinu 1941 hefur verið til staðar heimild í lögum til símahlerana; frá árinu 1951 í lögum um meðferð opinberra mála og var lagagreinin svohljóðandi: „Dómari getur, þegar öryggi ríkisins krefst þess eða um mikilsvert sakamál er að ræða, úrskurðað hlustanir í síma, sem sökunautur hefur eða ætla má hann nota.“[3]

Sem sagt, ef farið var eftir lögum um hleranir þurfti úrskurð dómara til. Þeir úrskurðir hefðu verið kveðnir upp fyrir luktum dyrum, en færðir til bókar. Sú dómabók lægi væntanlega annað hvort hjá dómstólum eða á Þjóðskjalasafni. Það sakaði ekki að spyrja að því. Ég gerði það; bæði á safninu og hjá Héraðsdómi Reykjavíkur, arftaka Sakadóms Reykjavíkur sem hefði úrskurðað um símahleranir á sínum tíma.

Og nú hljóp á snærið! Flutningur skjala frá Héraðsdómi til Þjóðskjalasafns var í bígerð og 7. janúar 2005 var mér sagt að þar gæti verið að finna þær heimildir sem ég leitaði að. Starfsfólk safnsins hefur alla tíð verið mér mjög hjálplegt;. Nú, Rík fræðileg rök þyrftu þó að vera til þess að hleranagögnin yrðu gerð aðgengilegar, með ströngum skilyrðum. Við það var ekkert að athuga og ég samdi – með aðstoð lögfræðings og vinar, Guðjóns Ólafs Jónssonar alþingismanns – ítarlega greinargerð – sjö blaðsíður – þar sem raktar voru hugsanlegar takmarkanir á aðgangi, ákvæði laga og reglna um heimild til aðgangs og fræðileg rök fyrir heimild til aðgangs.[4]

Í greinargerðinni sagði meðal annars um persónuvernd: „Sjálfsagt virðist ... að aðgangur að þeim gögnum, sem sótt er um, verði þannig skilyrtur að nöfn þeirra, sem í hlut eiga, verði ekki gerð opinber, nema með skriflegu samþykki þeirra.“

Um miðjan mars 2005 voru gögn um símahleranir flutt sérstaklega frá Héraðsdómi Reykjavíkur til Þjóðskjalasafns Íslands að beiðni minni. Síðan var hringt til mín og sagt að ég gæti haldið á safnið og litið á þau þegar ég vildi. Ég lét ekki segja mér það tvisvar.

Sjaldan hef ég verið jafnspenntur í mínu sagnfræðigrúski og mánudagsmorguninn 21. mars 2005. Þá var ég kominn upp á Þjóðskjalasafn og trúði vart eigin augum þegar ég fletti „Lögregluþingbók 249“, með þéttskrifuðum síðum sem náðu í tíma talið allt til ársins 1976. Þarna voru þeir hver á eftir öðrum, dómsúrskurðir um símahleranir í kalda stríðinu, 1949, tveir árið 1951, aftur árið 1961, 1963 og loks 1968.

Þegar ég var búinn að fá aðgang að dómsúrskurðunum (og skrifa þá alla upp í tölvu ásamt beiðnum og fylgiskjölum; ljósritun var óheimil) hélt ég áfram að leita upplýsinga hjá heimildarmönnum og vinna á annan hátt að þessari rannsókn.

Í upphafi þessa árs var ég kominn með það mikið efni að ég þóttist geta gefið út litla bók um símahleranir og flutt um leið fyrirlestur á Söguþingi sem var haldið í vor sem leið. Ég náði öðru, en hinu ekki. Þar skipti miklu að ég tók að mér að skrifa yfirlitsrit um sögu landhelgismálsins og þorskastríðanna; og náði einfaldlega ekki að ljúka við bókina um hleranirnar sem óx líka mjög í meðförum mínum. Ég vildi ekki aðeins segja frá símahlerunum heldur reyna að setja þær í samhengi.

Mér þótti í fyrstu dálítið súrt þegar ég sá fram að ná ekki að ljúka við símahleranabókina um leið og ég flytti fyrirlestur á Söguþingi; en það varð að hafa það og ég sá líka fyrir mér að eftir fyrirlesturinn myndi verða unnt að segja meira í bók, því Þjóðskjalasafn hélt enn fast í þá stefnu sína að ekki mætti nefna nöfn fólks sem hafði verið úrskurðað um hleranir hjá. Ég skildi afstöðu safnsins þá en benti líka á að það væri fólkið sjálft, sem var hlerað hjá, sem ætti rétt á að vita það, og ákveða í framhaldinu um eigin nafnleynd eður ei. Þetta var rætt fram og aftur, í mestu vinsemd, og niðurstaðan varð sú að ég mætti nefna þær stofnanir sem úrskurðað var um hleranir hjá; Þjóðviljann, Sósíalistaflokkinn, Mál og menningu, ASÍ og svo framvegis, og fjölda þingmanna hverju sinni. Gott og vel, en ég skrifaði líka til safnsins, 5. maí síðastliðinn:

„Upplýsingar um símahleranir eru óhjákvæmilega þess eðlis að um þær verður mikið rætt. Mér þykir líklegt að fjölmiðlar muni leita eftir upplýsingum um nöfn þeirra sem hlerað var hjá, eða að hið opinbera ákveði rannsókn á símahlerunum. Það verður líka að hafa í huga í þessu sambandi. Og í sambandi við símahleranir snýst nafnleynd ekki um að vernda einhverja sem vilja alls ekki að nöfn verði birt því það valdi ama og sársauka; miklu frekar á það fólk sem var hlerað hjá rétt á að vita að símar þess voru hleraðir.“

Sunnudaginn 21. maí flutti ég svo erindi á söguþingi, Símahleranir á Íslandi og öryggi ríkisins í kalda stríðinu. Ég rakti þar alla dómsúrskurðina frá 1949 og 1968, og ætla ekki að gera það aftur hér.

Þessar upplýsingar vöktu athygli, eins og búist var við,[5]En hvað myndi gerast næst? Ég sá ekki fyrir mér þá atburðarás sem við höfum upplifað síðustu mánuði. Hefði ég fengið að ráða hefði hún orðið öðruvísi. Og í nokkra daga eftir að ég flutti erindið hélt ég reyndar að ég fengi að ráða, ef svo má að orði komast. Ríkisstjórn og Alþingi þurftu augljóslega að bregðast við því á einhvern hátt að fram voru komnar heimildir um símahleranir í kalda stríðinu. Halldór Ásgrímsson var forsætisráðherra og í vikunni eftir flutning erindisins bað hann mig um að koma á sinn fund; og í framhaldi af því að leggja fram tillögur um hvernig haga skyldi opinberri rannsókn á símahlerunum í kalda stríðinu. Ég setti þær saman að bragði og nefni hér það helsta; stytt hér og þar.

Reykjavík, 25. maí 2006

Rannsókn á símahlerunum í kalda stríðinu

Minnisblað til Halldórs Ásgrímssonar forsætisráðherra að beiðni hans

Útdráttur

Lagt er til að fram fari opinber rannsókn í ljósi nýrra upplýsinga um símahleranir íslenskra stjórnvalda í kalda stríðinu.

Í fyrsta lagi verði rannsakaðar símahleranir á vegum stjórnvalda 1945-1976. Leitað verði skriflegra og munnlegra heimilda um umfang þeirra og skýrslu skilað fyrir 1. október 2006, enda skynsamlegt að svara sem fyrst þeim spurningum sem hafa vaknað um umfang símahlerana.

Í öðru lagi verði strax hafinn undirbúningur að umfangsmikilli rannsókn á stöðu Íslands í kalda stríðinu. Rannsóknin dragi dám af svipuðum rannsóknum sem fram hafa farið annars staðar á Norðurlöndum eftir endalok kalda stríðsins og verði í umsjón íslenskra háskólastofnana.

Tillaga að verklýsingu vegna rannsóknar á símahlerunum

Skipaður verði hópur þriggja sagnfræðinga til rannsókna á símahlerunum. Einn þeirra verði formaður hópsins og í fullu starfi; hinir tveir í hálfu starfi. Þriggja manna ráðgjafarnefnd verði skipuð sem fylgist með starfi hópsins og leitist við að veita þá aðstoð sem hann fer fram á. ... Hópurinn hefji störf 1. júní 2006 og skili skýrslu sem gerð verði opinber ekki síðar en 1. október 2006.

Þess skal vænst að í skýrslu rannsóknarhópsins komi fram eins skýr svör og unnt er við eftirfarandi spurningum:

-          Hve oft féllu dómsúrskurðir um símahleranir í þágu öryggis ríkisins á tímabilinu?

-          Hvaða rökstuðningur fylgdi beiðni stjórnvalda um símahleranir?

-          Fóru símahleranir fram án dómsúrskurðar?

-          Hjá hverjum var hlerað?

-          Hvernig og hvar fóru símahleranir fram?

-          Hverjir tóku þátt í þeim?

-          Skiluðu hleranirnar árangri að mati þeirra sem stóðu að þeim?

-          Hverjir fengu aðgang að þeim gögnum sem öfluðust við símahleranir?

-          Hvernig voru þau gögn geymd?

-          Hvað varð um þau gögn?

Í lokaskýrslu verða nöfn þeirra, sem hlerað var hjá, ekki birt heldur verði þeim eða nánustu ættingjum tilkynnt það og þeim í sjálfsvald sett hvort sú vitneskja verði gerð heyrinkunn eða ekki.

Starfsskilyrði

Eftirtalin skilyrði þarf að uppfylla svo rannsóknin skili tilætluðum árangri:

-          Fullur aðgangur þarf að fást að skriflegum gögnum í ráðuneytum, skjalasöfnum, öllum lögregluembættum og öðrum stofnunum (þar með talið Símanum), auk dómstóla. Æðstu stjórnvöld þurfa að staðfesta það skriflega.

-          Fyrrverandi lögregluþjónar, símamenn og aðrir sem hugsanlega komu við sögu þurfa að fá skjalfesta staðfestingu stjórnvalda á því að þau æski þess að þeir tjái sig um rannsóknarefnið. Þeir þurfa að fá fullvissu æðstu stjórnvalda fyrir því að frásagnir þeirra brjóti ekki í bága við trúnaðareið þeirra.

-          Íslensk lögregluyfirvöld og starfsmenn ráðuneyta þurfa að aðstoða við öflun upplýsinga erlendis, einkum hjá lögregluyfirvöldum í Noregi og Danmörku.

Forsætisráðherra fannst þetta skynsamleg leið; ég hitti embættismenn í forsætisráðuneyti, undirbúningur var hafinn að því að starfshópurinn yrði staðsettur þar og ég var farinn að sjá fram á spennandi sumarvinnu. Má auðvitað segja að þetta hafi verið viss óvífni því ég tók fram á að ég hefði áhuga á að sinna þessu; en mér til varnar vil ég segja að þessi rannsókn átti aðeins að snúast um símahleranir á vissu tímabili og ég vissi satt að segja ekki til þess að aðrir hefðu verið að rannsaka þá sögu Íslandi; en það hefði auðvitað vel getað komið til greina að auglýsa bara eftir fólki til að sinna þessu; ég hefði sótt um.

Nú, svo kom babb í bátinn. Í fyrsta lagi þótti ljóst að setja þyrfti lög til að aflétta trúnaðarskyldu embættismanna og í öðru lagi naut þessi útfærsla ekki endilega fulls stuðnings þegar á reyndi.

Þess í stað var sú leið farin sem raun ber vitni. Hinn þriðja júní síðastliðinn ályktaði Alþingi – einum rómi nota bene – að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd „til að annast skoðun gagna sem snerta öryggismál Íslands, innra og ytra öryggi, á árunum 1945–1991 í vörslu opinberra aðila og ákveða frjálsan aðgang fræðimanna að þeim“. Nefndin á að skila skýrslu um störf sín fyrir lok þessa árs. Fjórða október voru svo samþykkt á Alþingi lög um frjálsan aðgang nefndarinnar að gögnum um öryggismál Íslands. Í lögunum sagði jafnframt: „Þrátt fyrir lögmælta þagnarskyldu er öllum opinberum starfsmönnum skylt að svara fyrirspurnum nefndarinnar um verklag við öflun, skráningu og varðveislu upplýsinga um öryggismál Íslands“

Þetta er allt gott og blessað. Lengi lifi frjáls aðgangur fræðimanna að gögnum! Í nefndinni er sómafólk og það verður fróðlegt að sjá hvað kemur úr starfi nefndarinnar.  Það verður líka fróðlegt að sjá hvernig fyrirbærið „fræðimaður“ verður skilgreint, og hvað með þá sem var úrskurðað um hlerun hjá? Við höfum orðið vitni að því undanfarna mánuði að ýmsir hafa reynt að sækja rétt sinn í þeim efnum; og tekist það undir það síðasta; þá á ég auðvitað við Kjartan Ólafsson og Ragnar Arnalds. Ég veit að ýmsir fleiri hafa undanfarna daga og vikur sent Þjóðskjalasafni fyrirspurnir eða verið að undirbúa það. Sjálfum finnst mér að stjórnvöld – ekki Þjóðskjalasafn því það hvílir engin tilkynningaskylda á því – eigi að taka af skarið og tilkynna öllum sem úrskurðað var um hlerun hjá, að það hafi verið gert (nánustu ættingjum ef svo ber undir). Það er siðferðislega rétt; það er skynsamlegt til að afstýra dómsmálum, og þótt lög eigi ekki að vera afturvirk væri það líka í samræmi við núgildandi ákvæði um símahleranir. Í lögum um meðferð opinberra mála segir:

„Þegar aðgerð skv. 86. gr. [það er hlerun] er lokið skal þeim sem aðgerð beinist að … birtur úrskurður um hana eða tilkynnt hún og skal það gert svo fljótt sem verða má, þó þannig að það skaði ekki frekari rannsókn málsins“

Sjálfur veit ég auðvitað hjá hverjum var úrskurðað um hlerun hjá; það eru að vísu tvö eða þrjú númer árið 1968 sem er erfitt að henda reiður á, en hitt liggur allt ljóst fyrir. Fyrir utan þetta síðasta skipti voru það helst þingmennSósíalistaflokksins og það væri augljóslega rökrétt að álykta að að hinir einstaklingarnir hafi væntanlega tengst þeim stofnunum sem var hlerað hjá; Þjóðviljanum, ASÍ og svo framvegis.

Ég veit að þessi spurning hér hlýtur að vakna: Var það til fyrirmyndar að ég fékk að sjá þessi nöfn? Ég kom ekkert við sögu! Var það kannski stjórnarskrárbrot? Þannig hefur Kjartan Ólafsson skilið þau orð Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur menntamálaráðherra að hann megi ekki sjá þessar upplýsingar vegna ákvæða stjórnarskrár um persónuvernd.

Ég get sagt það eitt að ég hlaut að mega sækja um aðgang að opinberum gögnum. Var einhver annar á þeim buxunum? Það leið rúmt ár frá því að ég fékk aðgang að þessum gögnum þar til ég flutti mitt erindi um þau. Mikinn hluta þess tíma voru skjalaskrár Sakadóms meira að segja á heimasíðu Þjóðskjalasafns. Það hefði verið hægur leikur fyrir áhugasaman fræðimann að skoða hana og leitast svo fyrir um það hvað væri í þessari „Lögregluþingbók 249“ eða „Lögregluþingbók V“ og þar fram eftir götunum. Þetta gerði hins vegar enginn þótt heimildirnar nánast æptu á fólk af heimasíðunni.

Þar að auki gat ég ekki ímyndað mér að svo færi að aðrir fengju ekki sama aðgang eftir að ég var búinn að kynna mína rannsókn. Að vísu sá ég fyrir mér að dómsúrskurðirnir yrðu huldir leynd á meðan sá rannsóknarhópur, sem ég lagði til að tæki til starfa, ynni að sinni skýrslu; en eftir það mættu allir nýta þá til fræðilegra rannsókna. Mér fannst líka sjálfsagt að menn yrðu að sýna fram á hvers vegna þeir vildu skoða upplýsingar um símahleranir, og vera þá bundnir sömu skilyrðum og ég.

Og svona í lokin ætla ég aðeins að nefna sumar þeirra samsæriskenninga sem hafa vaknað eftir að ég flutti mitt erindi í vor. Þá sagði einn blaðamaður Blaðsins til dæmis frá því að ég væri vinur Björgvins Sigurðssonar þingmanns Samfylkingarinnar, sem er rétt, sem betur fer. Nokkrum vikum áður hafði Björgvin lagt fram fyrirspurn á þingi um fjölda símhlerana síðustu ár; og þurfti frekari vitnanna við? Hér áttu það að vera samantekin ráð vinannna að erindi um hleranir í kalda stríðinu kæmi í kjölfarið, þingmanni Samfylkingarinnar til góðs. En það er ekkert til í þessu.

Það er ekki heldur neitt til í því sem Vigfús Geirdal sagnfræðingur leiddi líkum að í útvarpsþætti fyrir nokkrum dögum; að erindi mitt hefði verið liður í því að undirbúa jarðveginn fyrir stofnun greiningardeildar eða leyniþjónustu, sem Björn Bjarnason hefur unnið að; sem sagt Sjálfstæðisflokknum til góðs. Í þessu sambandi vil ég benda á það sem annar sagnfræðingur, Steinþór Heiðarsson, skrifaði á vefsíðuna Múrinn núna 1. nóvember. Hann benti þá á að í ár hefðu „ný og gömul njósnamál“ komist í hámæli, og niðurstaða hans var sú að „Erfitt hefði verið að ímynda sér verri martröð fyrir ríkisstjórnarflokkanna í upphafi þings með kosningavetur framundan“.[6]Og þá þarf ég kannski að taka fram að ég hafði það ekki heldur að markmiði að skapa martröð fyrir einn eða neinn! Ég bað einfaldlega um aðgang að gögnum um símahleranir sem ég ályktaði að væru til, fékk þann aðgang, hef síðan reynt að segja þessa sögu eftir bestu getu og ætla að halda því áfram.

Fólkið sem kom við sögu, fólkið sem var hlerað hjá, á að fá að vita það frá fyrstu hendi. Að þetta skuli enn þurfa að vera hulið leynd; að fólkið sjálft fái ekki fulla vitneskju um þessar staðreyndir sem liggja fyrir, og ákveða sjálft hvort það skuli hulið nafnleynd eða ekki, finnst mér ekki til fyrirmyndar. Þetta er einhvers konar öfug persónuvernd; að vernda fólk fyrir upplýsingum um það sjálft sem það vissi ekki að væru til.[7]

Aðrir eiga líka að fá að segja þessa sögu eftir bestu getu. Eins og staðan er núna get ég ekki ímyndað mér að vandaðir og virtir fræðimenn muni í framtíðinni sætta sig við nokkuð minna en þann aðgang sem ég hef fengið að njóta. Tannkremið er komið úr túpunni og það er vonlaust að troða því í hana aftur.


[1]TNA. CAB134/3574. SPM(72)26. „State of Security in Iceland“. Skýrsla „Cabinet Security and Methods Policy Committee“, 10. maí 1972.

[2]Mergur málsins var sá að ekkert virtist hægt að sanna. Vandinn var að nokkru leyti sá að „róttæklingarnir“ virtust jafnvel segja meira en þeir vissu á meðan sumir opinberir embættismenn sögðu minna en þeir vissu – og bentu á þagnarskyldu sína.

[3]Vef. Lagasafn Alþingis. 47. grein laga um meðferð opinberra mála, nr. 27, 1951.

[4]Óútg. „Greinargerð með beiðni um aðgang að gögnum um símahleranir“, 22. febrúar 2005.

[5]En það var þó misskipt; NFS hafði engan áhuga á þessu í fyrstu og lítil innfrétt í Fréttablaðinu „Símar hleraðir hjá alþingismönnum“ hvarf í skuggann af miklu ítarlegri frásögn af því að Sylvíu Nótt hefði vantað 13 stig til að komast áfram í Evróvisjón. Fréttastofa Ríkisútvarpsins og Morgunblaðið . og ég nefni það hér því mér fannst það ekki sanngjarnt sem Björn Bjarnason dómsmálaráðherra sagði fyrir skemmstu á vefsíðu sinni að það væri „óskiljanlegt“ að ég „léti eins og hér væri um eitthvert mikið órannsakað mál að ræða“. Það hefur verið mat almennings, fjölmiðla og þingmanna, að þetta mál sé mikið vöxtum og þurfi að rannsaka; ekki bara ég sem veð í einhverri villu með það.

[6]Steinþór Heiðarsson, Ætlar ódýr brella Einars K. að ganga upp?, http://www.murinn.is/. 1. nóvember 2006.

[7]Ég er núna að leggja lokahönd á bók um símahleranir og annað eftirlit lögreglu í kalda stríðinu. Ég hef sótt það fast að fá að nafngreina þá þingmenn og aðra sem úrskurðað var um hlerun hjá, þó aðeins ef þeir eða ættingjar þeirra séu því samþykkir. Kannski þarf þetta fólk bara allt að halda niður á Þjóðskjalasafn eins og Ragnar Arnalds og Kjartan Ólafsson.

"Ógnuðu þeir öryggi ríkisins?" (2006)

Þessi fyrirlestur var fluttur 6 des. 2006, rétt eftir að bókin um Óvini ríkisins kom út. Hann vakti nokkuð umtal, meðal annars á Alþingi; sjá t.d. ræður Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, Árna M. Mathiesens, Steingríms J. Sigfússonar og skólabróður míns og vinar, Guðjóns Ólafs Jónssonar. Sjá einnig frétt Morgunblaðsins af fundinum. Ég flutti erindið nokkurn veginn eins og það birtist hér.

Ógnuðu þeir öryggi ríkisins?

Mér var einu sinni kennt það trikk þegar maður er í umræðutíma í einhverju fagi í háskóla og fær spurningu sem getur verið erfitt að svara, að kryfja hana til mergjar, brjóta hana niður í smæstu einingar og velta hverri einingu svo fyrir sér – þangað til tíminn er búinn ef því er að skipta. Ætla ekki endilega að ganga svo langt hér en það getur kannski orðið að einhverju gagni hér ef við tökum þessa spurningu orð fyrir orð: Ógnuðu þeir öryggi ríkisins:

Ógnuðu– í hverju fólst það að ógna; hver var ógnin?

Þeir– hverjir voru þeir, hvaða fólk eða hóp erum við að tala um?

Öryggi ríkisins– þetta er auðvitað þekkt hugtak; snýst í grófustu dráttum um að ríkjandi stjórnarfar sé tryggt og verndað; sömuleiðis æðstu ráðamenn og tignir gestir ríkisins. Þetta er það sem þarf að vernda gegn „ógnum“ „þeirra“.

Og þetta er í raun það sem ég lýsi í þessari bók sem kom nýlega út og hefur vakið dálítið umtal. Rauði þráðurinn í henni ótti: sá ótti um öryggi ríkisins sem stundum gætti hjá ýmsum ráðamönnum á Íslandi og þær varnir sem þeir gripu þá til.

Ég ætla hérna fyrst aðeins að rekja hvaða ógnum ráðamenn hverju sinni töldu sig standa frammi fyrir. Ísland hafði auðvitað alltaf verið berskjaldað ef út í það var farið; munum eftir Tyrkjaráninu eða hinu grátbroslega valdaráni Jörundar hundadagakonungs 1809. Svo kom byltingin í Rússlandi 1917 og boðun heimsbyltingar kommúnismans. Fjórum árum síðar varð hasar hér heima, „Hvíta stríðið”, þegar vísa átti rússneskum dreng úr landi, og einn góðborgari hér í heim kallaði þau slagsmál sem þá urðu „uppreisn bolsévíkanna“. Allt tal um byltingu var úr lausi lofti gripið en samt hlaut það að valda ríkisstjórn og lögregluyfirvöldum áhyggjum að þau urðu þarna að reiða sig á liðsafla úr röðum óbreyttra borgara til þess að framfylgja vilja sínum. Lögreglan í Reykjavík var fámenn; það var enginn her í landinu.

Svo kom hinn frægi Gúttóslagur  9. nóvember1932 þegar harður bardagi blossaði upp í kreppunni miðri, út af áformum um kauplækkun í atvinnubótavinnu. Sumir höfðu þá í heitingum um að drepa andstæðinga verkalýðsins. „Björn Vigfússon, svoleiðis helvítis kvikindi ætti bara að drepa,“ heyrði einn lögregluþjónninn margsagt um félaga sinn. Sjálfur bar Björn að hann hefði heyrt þrjá félaga í Kommúnistaflokknum, sem var stonfaður 1930, hrópa „að bráðum rynni upp það þýðingarmikla augnablik að öll lögreglan yrði drepin og sömuleiðis bæjarfulltrúarnir.

Hið fámenna lögreglulið var úr leik eftir þennan slag, lamið sundur og saman, en ekki var blásið til byltingar. Leiðtogar kommúnistaflokksins vissu að þegar hún kæmi yrði það alheimsbylting sem hæfist annars staðar en í Gúttó við Tjörnina í Reykjavík. Ógnin virtist þó raunveruleg. „9. nóvember hefir opnað augu þjóðarinnar,“ sagði Ólafur Thors á Alþingi, „nú á að gera út um það, hvort ríkið á að standa eða falla. Nú á að skera úr, hvort hver óaldarseggurinn á að fá að vaða uppi um annan þveran, án þess að ríkisvaldið hafi minnsta bolmagn til þess að standast þær árásir.

Á þessum árum var því reynt að koma á laggirnar varalögreglu eða ríkislögreglu en áfram var lögreglan þó veik og vanmegna. Svo kom heimsstyrjöld, og eftir það kalda stríðið. Þessar fyrri ógnir sem ég hef aðeins rakið hér urðu enn ríkari í huga margra ráðamanna – innrás eða strandhögg að utan eins og fyrr á öldum eða valdaránstilraun kommúnista. Það var ekkert séríslenskt fyrirbæri; fyrstu ár kalda stríðsins, segjum frá 1948 og langt fram á sjötta áratuginn, gengu valdhafar í Vestur-Evrópu að því sem vísu að sósíalistar eða kommúnistar myndu ræna völdum ef þeir gætu. Sú var ógnin – í huga manna.

Hverjir voru þá „þeir“? Ég ætla aðeins að fjalla hér um megintímabil bókarinnar, 1949 til 1968; það tímabil þegar heimilað var að hlera síma út af ótta um öryggi ríkisins – og þegar slíkar hleranir fóru óumdeilanlega fram.

Þetta voru sex tilfelli eins og oft hefur komið fram; 1949 þegar átökin urðu við Alþingishúsið þegar við gengum í NATO, og tvisvar árið 1951; og svo 1961, 1963 og 1968. Skiptist því í raun í tvö tímabil; hið fyrra og svo þessi þrjú skipti á sjöunda árutugnum.

ÞEIR voru flestir í Sósíalistaflokknum og síðan Alþýðubandalaginu; þeir voru þingmenn eða óbreyttir flokksmenn; og í þessum hópi voru líka stofnarninar sjálfar, flokkurinn og blaðið – Þjóðviljinn – og verkalýðssamtök, Dagsbrún og ASÍ, og svo Samtök hernámsandstæðinga.

Snemma árs 2005, þegar ég vissi að ég mætti bráðum fá að kynna mér gögn um símahleranir, fór ég að hugsa hjá hverjum hefði verið hlerað hjá; hverjir ÞEIR hefðu verið. Sumt kom því ekki á óvart þegar ég svo fékk aðgang að gögnunum; þetta voru Einar Olgeirsson og Brynjólfur Bjarnason, Magnús Kjartansson Þjóðviljaritstjóri, hann á í raun Íslandsmet, var hleraður í öll sex skiptin. [innskot september 2011: hér hefði verið réttara að segja: var úrskurðað um hlerun – hver veit nema ég hafi sagt það í erindinu þótt textinn segi annað]. En svo vöktu önnur nöfn athygli; tökum sem dæmi 1951: Finnbogi Rútur Valdimarsson, alþingismaður Sósíalistaflokksins og fulltrúi hans í utanríkismálanefnd Alþingis. Hann var bróðir Hannibals, þingmanns Alþýðuflokksins, og átti sinn pólitíska uppruna í þeim flokki; hafði meðal annars verið ritstjóri Alþýðublaðsins á blómaskeiði þess á fjórða áratugnum. Finnbogi Rútur var aldrei flokksbundinn í Sósíalistaflokknum en fannst hann eiga samleið með þeim flokki í utanríkismálum. Hann var því fráleitt „Moskvukommúnisti“. Hann var frekar „hinn róttæki vinstrisinni sem fyrirleit kommúnista og alla þeirra fólsku og fordæðuskap,“ eins og Jón Baldvin Hannibalsson, bróðursonur hans, skrifaði löngu síðar.

Annar sem úrskurðað var um hlerun hjá var auðvitað Hannibal Valdimarsson; það var árið 1961, út af deilum um landhelgissamning Viðreisnarstjórnarinnar við Breta sem þá stóð til að ræða á Alþingi; Hannibal var í stjórnarandstöðu; heitur andstæðingur samkomulagsins. Var rætt fram á nótt, og Hannibal var staðráðinn í að beita öllum tiltækum ráðum til að tefja málið.

Upp úr klukkan tvö aðfaranótt 8. mars fékk Hannibal Valdimarsson orðið, einu sinni sem oftar. Fátt var stjórnarþingmanna í salnum og bað hann forseta sameinaðs þings, alþýðuflokksmanninn Friðjón Skarphéðinsson, að sjá til þess að Ólafur Thors forsætisráðherra og Gunnar Thoroddsen fjármálaráðherra yrðu kallaðir til fundarins. Hannibal kvaðst eiga sérstaklega vantalað við þá og hæfi hann ekki mál sitt fyrr en þeir væru komnir að hlýða á hann. Þingforseti benti á að ráðherrarnir yrðu ekki þvingaðir til fundarsetu og mælti svo fyrir að þingmaðurinn viki úr ræðustóli ef hann treysti sér ekki til að hefja upp raust sína. En Hannibal varð ekki þokað. Nú hófst orðasenna, einstæð í allri þingsögunni:

Hannibal:   Forseti hefur ekkert fyrir sér í því að ég treysti mér ekki til þess að flytja ræðu mína. Ég treysti mér mætavel til þess. Það er misskilningur hans. Ég er að bíða hér eftir þeim mönnum, þingmönnum, þingbræðrum mínum, sem hér eru skyldugir til að vera og ég þarf að tala við.

Forseti:      Háttvirtur þingmaður veit að honum ber einnig skylda til að hlýða forseta og ég vænti þess að hann geri það.

Hannibal:   Vissulega er það skylda þingmanna að hlýða forseta en það er frumskylda forseta að heimta sömu réttindi og skyldur af þingmönnum, gera ekki sumum þeirra að vaka til morguns við þingstörf en leyfa öðrum að sofa. Réttlátum forseta á að hlýða. En ég legg réttlæti þessa forseta nú undir dóm þingmanna, hvort ég er að brjóta hér rétt eða hann.

Forseti:      Ég spyr háttvirtan þingmann: Er það alvara hans að óhlýðnast skipun forseta að víkja úr ræðustóli eða byrja ræðu sína ella?

Hannibal:   Það er alvara fyrir mér að fá að ræða hér við þá menn sem ég hef ætlað að beina orðum mínum til.

Svo fór að forseti varð að fresta fundi. Þetta er nú bara smásaga, en var nauðsynlegt að hlera Jón – ég meina Hannibal. Var ógnin þvílík? Og þeir voru fleiri þingmennirnir sem var ákveðið að hlera þarna; Eðvarð Sigurðsson, Lúðvík Jósepsson. Auðvitað má spyrja sem svo: Ef þeir ætluðu að ógna öryggi þingsins eða ríkisins með einhverjum óspektum við þinghúsið eins og óttast var, hefðu þeir þá talað um það í síma?

Og það segir sig sjálft að fyrst lögregla og dómsmálaráðuneytið biðja um að símar þingmanna séu hleraðir um leið og viðkvæm mál eru til umræðu á Alþingi, þá hljóta spurningar að vakna um hvort það hafi virkilega verið nauðsynlegt, og hvort enginn hafi gert sér grein fyrir þeirri hættu að menn yrðu sakaðir um að hafa stundað pólitískar njósnir.

Þetta rek ég allt nánar í bókinni, og líka, svo maður stikli bara á stóru hérna, hleranirnar árið 1968 þegar utanríkisráðherrafundur NATO er haldinn hér. Meðal þeirra sem þá voru taldir geta ógnað öryggi ríkisins var fólk sem var ekki í forystu stjórnmálaflokks eða samtaka; en hafði verið virkt í andófi ýmiskonar, t.d. spreyjað slagorð á NATO-herskip og þess háttar. En er það ógn við öryggi ríkisins og réttlætir það símahleranir? Það hlýtur að orka mjög tvímælis.

1968 var síðasti úrskurðurinn kveðinn upp; og manni sýnist að alls hafi verið ákveðið að hlera síma á fjórða tug einstaklinga í þessi sex skipti 1949‒1968. Átta þeirra sátu á Alþingi þegar úrskurðað var um hlerun í heimasíma þeirra. Hjá einum manni var hlerun heimil í öll sex skiptin. Það var Magnús Kjartansson. Leyfi var veitt til hlerana heima hjá Einari Olgeirssyni í hvert skipti nema árið 1968. Þrisvar mátti hlera hjá Áka Jakobssyni og Eggert Þorbjarnarsyni (1949 og bæði skiptin 1951) og einnig hjá Kristni E. Andréssyni (bæði skiptin 1951 og 1961). Tvisvar mátti hlera hjá átta mönnum, þeirra á meðal þingmönnunum Brynjólfi Bjarnasyni og Sigurði Guðnasyni (1949 og apríl 1951), og Lúðvík Jósepssyni (1961 og 1968). Hjá öðrum 20 (eða 18-19) var svo úrskurðað um hlerun í eitt skipti.

Fyrir liggur að hlerunum árið 1949 var hætt 14 dögum eftir að úrskurður var fyrst kveðinn upp um þær og árið 1968 gilti hleranaheimildin í 19 daga. Óvíst er um lengd hlerana hin fjögur skiptin þar á milli. Sé hins vegar gert ráð fyrir að slíkar aðgerðir hafi að jafnaði staðið í um 14 daga má komast að þeirri niðurstöðu að í kalda stríðinu á Íslandi hafi hleranir samkvæmt dómsúrskurði varað í samtals tæpa þrjá mánuði. Það er auðvitað ekki neitt miðað við það sem fór fram í Skandinavíu.

En þá er það spurningin um hleranir án úrskurðar. Hér var alls kyns andóf og „aksjónir“ upp úr 1968 eins og ég nefni í bókinni, jafnvel tilraunir til að sprengja byggingar í loft upp, og einhverjir ræddu um mannrán í anda Baader-Meinhof og slíkra samtaka. Þurfti lögreglan ekki að hlera og fylgjast með þessu liði? Menn voru auðvitað sannfærðir um það. Við getum tekið sem dæmi, af því við erum hér á háskólalóðinni, söguna af því þegar róttækir stúdentar og fleiri komu í veg fyrir að bandaríski utanríkisráðherrann William Rogers kæmist inn í Árnagarð til að skoða handritin sem þá voru geymd þar. Undirbúningur aðgerðanna fór fram með mikilli leynd og af því að fólk þóttist vita að lögreglan hleraði vissa síma var sett á svið smá sjónarspil; Birna Þórðardóttir hjá Fylkingunni, og Guðmundur Ólafsson hjá Stúdentaráði ræddu saman.

 

Fylkingin: Halló, þetta er í Fylkingunni. Hvernig er það með ykkur vinstrimenn þarna í Háskólanum. Á ekki að gera eitthvað þegar djöfuls glæpahundurinn hann Rogers kemur í heimsókn?

Stúd.ráð:   Æ, helvítis helvíti, það þýðir ekki neitt, hér er allt svo svo dauft maður. Allt liðið komið í próflestur. Enginn þykist mega að vera að neinu.

 

Mér er sagt að það hafi nú ekkert verið hlerað þarna – og vil trúa því nema ég fái sannanir um annað. En á þessum árum voru ÞEIR sem gátu ógnað öryggi ríkisins líka róttækir námsmenn – og þeir voru ansi margir á þessum árum – virðulegir góðborgarar í dag.

Ef við trúum öllum sögunum um hleranir, t.d. á áttunda áratugnum, þá bjuggu hundruð manna við stöðugar hleranir eða tímabundnar hleranir hér á landi.

Ef við höldum áfram að trúa þessum sögum þá var afskaplega illa að verki staðið; það heyrðust stöðugar truflanir á línunni, það heyrðist tikk, línum sló saman, ókunnugt fólk kom inn í samtölin, andardráttur heyrðist – væntanlega þess sem var að hlera.

Við höfum engar skriflegar sannanir um þessar meintu stórfelldu hleranir, eftir því sem ég kemst næst. Hér getum við því valið að ákveða bara að trúa fólki eða trúa því ekki. En við getum líka ályktað og hugsað rökrétt.

Við þetta miklar hleranir hefði þurft talsverðan fjölda fólks, held ég. Hefði verið hægt að halda slíku leyndu? Það var hægt í Noregi, að mestu, en hefði það verið hægt hér?

Ef við tölum við símamenn, bæði þá sem enn starfa og þá sem sestir eru í helgan stein en voru í fullu fjöri þarna á áttunda áratugnum, heyrum við líka að hleranir áttu að geta farið fram án nokkurra truflana; ég nefni þetta í bókinni, t.d. haft eftir einum deildarstjóranum hjá Pósti og síma að það væri „gjörsamlega útilokað að menn heyri það að samtöl þeirra séu hleruð með þeirri tækni sem við notum við verkið“.

Að lokum nokkur orð um ÖRYGGI RÍKISINS. Við sjáum kannski að á seinna tímabiliinu sem ég fjalla um í bókinni er sá ótti mjög áberandi að gerður verði aðsúgur að erlendum gestum, eða þeim ógnað á einhvern hátt. óttinn snýst ekki um valdarán eða innrásir eins og þegar kalda stríðið var í algleymingi – samt var þó haldin spjaldskrá um „kommúnista“ og „velunnara kommúnista“ – og má segja að það hafi fyrst og fremst verið arfur frá liðinni tíð. Óþarfur ef út í það er farið, og ekki byggður á skýrri lagastoð.

Í sambandi við símahleranir þarf líka að hafa í huga að þær voru aðeins heimilar ef öryggi ríkisins krafðist þess eða stórfelld sakamál væru annars vegar; og í raun hvíldi engin kvöð á lögreglu og ráðuneyti að rökstyðja það að öryggi ríkisins væri ógnað. Ef lögreglu og dómsmálaráðuneyti fannst öryggi ríkisins ógnað, þá var öryggi ríkisins ógnað. Við getum svo rætt um hvort þetta hafi verið eða sé skynsamleg staða.

Alveg í blálokin; ég minntist á það hérna í byrjun hvernig það gæti verið ágætis leið að kryfja svona spurningu til mergjar; ógnuðu þeir öryggi ríkisins. Mér hefur verið sagt frá einu dæmi þar sem sagnfræðinemi sem vissi ekkert um efnið gat notað hana til að sleppa úr þeim vanda. Hann fékk verkefni á munnlegu prófi: Ræðið heilaga rómverska stórveldið; Holy Roman Empire. Stóð á gati í smástund en sagði svo; í fyrsta lagi það var ekki heilagt, í öðru lagi, það var ekki rómverskt og í þriðja lagi var það ekki stórveldi.

Það verður kannski hægt að segja eftir á það um þá sem ógnuðu öryggi ríkisins; það var nær aldrei ógn til staðar; þeir voru ekki til sem sameinaður hópur ógnvalda – en öryggi ríkisins getur þó aldrei horfið. Það er hugtak og fyrirbæri sem er hornsteinn í stjórnarfari og þjóðskipulagi og það er vandinn við þessa sögu. Við getum deilt og rökrætt um það hvort ógnin var raunverulega eða ekki, en öryggi ríkisins þarf alltaf að verja þegar þörf er á.

"Að vita meira og meira. Spurningar og svör á líðandi stundu um símhleranir og innra öryggi ríkisins í kalda stríðinu" (2007)

Inngangur

Undanfarið ár eða svo hefur talsvert verið rætt hér á landi um símhleranir og innra öryggi ríkisins í kalda stríðinu. Í þessari grein verður sú umræða rakin, skýrt frá helstu upplýsingum sem fram hafa komið, mismunandi mati manna á þeim lýst og loks verður varpað fram nokkrum spurningum sem er enn ósvarað og fróðlegt að leita svara við. Það á jú að vera megintilgangur allra rannsókna og allra fræða; að vita meira og meira, meira í dag en í gær. Í grófum dráttum má skipta þessari umræðu á líðandi stundu í fimm skeið sem eiga sér öll skýrt upphaf við birtingu nýrra upplýsinga, en síðan óljósari endi:

1)      Guðni Th. Jóhannesson, „Símahleranir á Íslandi og öryggi ríkisins í kalda stríðinu“. Fyrirlestur áSöguþingi 21. maí 2006. Ráðstefnurit væntanlegt í mars 2007.

2)      Þórs Whitehead, „Smáríki og heimsbyltingin. Um öryggi Íslands á válegum tímum“. Þjóðmál, 3. hefti, 2. árg. 2006, bls. 55-85. Tímaritið kom út 22. september 2006.

3)      „Gögn í vörslum Þjóðskjalasafns Íslands er varða dómsmál um hleranir á kaldastríðsárunum“. Birt á vefsíðu Þjóðskjalasafns Íslands, www.skjalasafn.is,  26. október 2006.

4)      Guðni Th. Jóhannesson, Óvinir ríkisins. Ógnir og innra öryggi í kalda stríðinu á Íslandi (Reykjavík, 2006). Útgáfudagur 30. nóvember 2006.

5)      „Skýrsla nefndar um aðgang að opinberum gögnum um öryggismál Íslands 1945-1991“. Birt á vefsíðu forsætisráðuneytis, www.forsaetisraduneyti.is, 9. febrúar 2007.

Hér verður auðvitað að stikla á stóru og þetta eru þá stiklurnar fimm sem verður stuðst við. Í lokin verður síðan vakið máls á ýmsum spurningum sem enn þarf að leita svara við að mínu mati. Áður en að öllu þessu kemur þarf þó að huga aðeins að upplýsingum, umræðum, getgátum og ásökunum um símahleranir og annað eftirlit út af öryggi ríkisins fyrir alla orrahríðina undanfarið ár.

Forsagan

Strax við upphaf kalda stríðsins héldu þeir, sem voru lengst til vinstri í  hinu pólitíska litrófi á Íslandi því fram, að stjórnvöld hleruðu síma þeirra og bæru við ótta um öryggi ríkisins. „Símahleranir hafnar“, þrumaði Þjóðviljinn til dæmis í lok mars 1949 þegar tekist var á um aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu.[1] Engar sönnur voru færðar á það en þá þegar var heimild í fjarskipalögum til hlerana „þegar öryggi landsins krefst þess eða um mikilsverð sakamál er að ræða“.[2] Snemma árs 1951 var slík heimild felld inn í lög um meðferð opinberra mála. Í 47. grein þeirra sagði: „Dómari getur, þegar öryggi ríkisins krefst þess eða um mikilsvert sakamál er að ræða, úrskurðað hlustanir í síma, sem sökunautur hefur eða ætla má hann nota.“[3]

Árið 1960 hélt Þjóðviljinn því fram að Sigurjón Sigurðsson, sem hafði tekið við embætti lögeglustjóra árið 1947, stæði fyrir því að símar sumra lögregluþjóna væru hleraðir. Aftur vantaði þó ótvíræðar sannanir og var ekki að undra að Morgunblaðið kallaði ásakanirnar „heilaspuna kommúnistablaðsins“.[4] Orð var gegn orði og þar við sat.

Þegar „68-kynslóðin“ svokallaða fór að láta að sér kveða jókst svo grunur vinstrimanna um símahleranir á vegum lögreglunnar. Leiðtogar róttækra námsmanna og Fylkingarinnar, baráttusamtaka sósíalista, voru til dæmis vissir um að símtöl þeirra hefðu verið hleruð þegar von var á William Rogers, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, í heimsókn í Árnagarð vorið 1972.[5]

Árið eftir áttu forsetar Bandaríkjanna og Frakklands, Richard Nixon og Georges Pompidou, fund hér á landi og þá vöknuðu aftur grunsemdir um hleranir. Ólafur Ragnar Grímsson, sem þá var í miðstjórn Framsóknarflokksins, sat í útvarpsráði og var lektor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands, hélt því fram í sjónvarpsþætti fyrir komu þjóðhöfðingjanna að „vissir símar“ væru nú hleraðir. Jón Skúlason póst- og símamálastjóri vísaði ásökunum Ólafs Ragnars á bug en hann fór þó út á hálan ís þegar hann hélt því fram að mjög erfitt væri að koma hlerunum við á Íslandi; „þyrfti mikinn útbúnað til slíks og það færi ekki framhjá neinum ef einhver hefði frammi tilburði til símahlerunar“.[6] Leynilegar hleranir höfðu verið hægðarleikur og voru það enn, einkum vegna þess að nær örugglega var þá búið að koma upp fullkominni aðstöðu til slíkra verka á nýju lögreglustöðinni við Hverfisgötu.[7]

Þeir sem voru hvað „aktívastir“ í „villta vinstrinu“ héldu því einnig fram að kerfisbundnar og víðtækar hleranir færu fram á Íslandi rétt eins og í „öðrum löndum auðvaldsins“. Um þetta þyrfti ekki að deila þótt eðli málsins samkvæmt væri erfiðara að finna sannanir fyrir athæfinu.[8]

Árið 1976 kom út bók þeirra Baldurs Guðlaugssonar og Páls Heiðars Jónssonar um óeirðirnar við Alþingishúsið 30. mars 1949. Þeir höfðu spurst fyrir um hleranir þá daga en fengu engin svör nema þau að væntanlega hefði enginn tækjabúnaður til slíks verið fyrir hendi.[9] Það var auðvitað ekki rétt en laganeminn Haraldur Böðvarsson fékk í besta falli svipuð svör árið 1989 þegar hann vann að kandídatsritgerð sinni í lögfræði, „Framkvæmd íslenskra réttarreglna um símahlerun og bréfleynd“. Haraldi tókst að skrifa yfirlit um gildandi lög um efnið en hann komst að því, eins og hann rakti í formála verksins, „að aðilar þeir, sem um þessi mál fjalla hérlendis, voru flestir mjög tregir eða ófáanlegir til að veita upplýsingar um þessi mál“.[10]

Um sama leyti leitaði Kristín Halldórsdóttir, þingkona Kvennalistans, svara á Alþingi um símahleranir síðastliðinn áratug og fékk þau svör Halldórs Ásgrímssonar dómsmálaráðherra að þær hefðu aðeins átt sér stað vegna gruns um fíkniefnabrot.[11] Ítarlegar tölur um fjölda hlerana ár hvert fylgdu svarinu en sjö árum síðar, árið 1996, bar hins vegar svo við að þegar Svavar Gestsson, þingmaður Alþýðubandalagsins, æskti upplýsinga um hleranir veitti Þorsteinn Pálsson dómsmálaráðherra þau svör að upplýsingar fyrir árið 1992 væru svo brotakenndar að ekki væri hægt að taka þær saman.[12] Jafnframt var haft eftir Sigurði Tómasi Magnússyni, deildarstjóra í dómsmálaráðuneytinu, í Morgunblaðinu  að „mál sem vörðuðu öryggi ríkisins væru afar fátíð og dómsmálaráðuneytinu væri ekki kunnugt um að óskað hefði verið eftir símahlerunum í slíkum málum.“[13] Seinna átti eftir að liggja fyrir að sú yfirlýsing gat ekki staðist.

Um þessar mundir höfðu komist í hámæli fregnir af umfangsmiklum hlerunum yfirvalda í Skandinavíu, einkum í Noregi. Þær uppljóstranir virtast ekki vekja þær spurningar hvort eitthvað svipað hefði farið fram hér á landi en þó má geta þess að árið 2004 vakti Steingrímur J. Sigfússon, leiðtogi vinstri grænna, máls á því í þingsölum hvað hefði viðgengist annars staðar á Norðurlöndum. „Þarna er því saga og þarna eru spor sem hræða í þessum efnum,“ sagði Steingrímur. „Svo er ekki endilega að mér sé kunnugt um slíkt hér á landi“.[14] Síðan gerðist ekki neitt fyrr en vorið 2006.

Svipaða sögu má í raun segja af skrifum og umræðum um annars konar eftirlit en hleranir á tíma kalda stríðsins. Á áttunda áratugnum héldu róttækir vinstrimenn því fram að lögreglan fygldist með mótmælafundum þeirra, tæki ljósmyndir og skráði niður hverjir væru á vettvangi.[15] Árið 1986 viðurkenndi Böðvar Bragason, lögreglustjóri í Reykjavík, í viðtali við Helgarpóstinn að frá árinu 1950 hefði embætti hans sinnt „því sem má kalla „innri öryggismál“ eða eitthvað annað“. Um það væri þó fátt meira að segja: „Af eðlilegum ástæðum get ég ekki skýrt frá því í hvaða formi þetta hefur verið í gegnum tíðina og ég get ekki heldur skýrt frá því í hvaða formi þetta er í dag.“[16] Lögreglustjóri tók svo í sama streng tæpum áratug síðar, þá í viðtali við Morgunpóstinn.[17] Enginn krafðist þó frekari upplýsinga, að því er best verður séð, og hér má þegar varpa fram nokkrum spurningum sem hljóta að vakna:

1)            Brugðust blaða- og fréttamenn skyldum sínum? Í Skandinavíu leituðu þeir t.d. stöðugt upplýsinga og fréttir þeirra réðu án efa talsverðu um að hulunni var svipt af símahlerunum og öðru öryggiseftirliti.

2)            Brugðust fræðimenn? Hefði fræðasamfélagið átt að láta betur og fyrr til sín taka í rannsóknum á innra öryggi Íslands í kalda stríðinu?

3)            Brugðust stjórnvöld? Hefðu þau átt að veita upplýsingar sem þau bjuggu yfir í stað þess að þegja þunnu hljóði eða reyna jafnvel að afvegaleiða þá fáu sem reyndu að leita heimilda um þessi efni?

Að mínu mati væri ekki endilega sanngjarnt að saka fjölmiðla eða fræðaheiminn um að hafa ekki staðið sig í stykkinu, og að sama skapi er skiljanlegt að yfrmenn lögreglu og dómsmála hafi ekki viljað ræða opinskátt um hleranir þegar kalda stríðið var í algleymingi. Á hinn bóginn verður því ekki neitað að yfirlýsingar um slíkar aðgerðir í dómsmálaráðuneyti á tíunda áratug síðustu aldar voru á skjön við sannleikann allan.

„Símahleranir á Íslandi og öryggi ríkisins í kalda stríðinu“

Sunnudaginn 21. maí 2006 flutti ég fyrirlestur á Söguþingi, „Símahleranir á Íslandi og öryggi ríkisins í kalda stríðinu“.[18] Síðustu þrjú ár þar á undan hafði ég leitað heimilda um hleranir og orðið nokkuð ágengt, einkum eftir að ég fékk í mars 2005 aðgang að beiðnum lögreglu um slíkar aðgerðir og dómsúrskurðum um þær. Þau gögn höfðu verið í vörslu Héraðsdóms Reykjavíkur en voru þá komin á Þjóðskjalasafn Íslands. Í Söguþingserindinu var því lýst að í sex skipti árin 1949-68 bað lögreglan dómsmálaráðuneyti að leita heimildar dómara til símahlerana:

4)            mars-apríl 1949. Vegna umræðna á Alþingi um aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu.

5)            janúar 1951. Vegna heimsóknar Dwights Eisenhower, yfirhershöfðingja Atlantshafsbandalagsins, til landsins.

6)            apríl-maí 1951. Vegna varnarsamnings við Bandaríkin og endurkomu bandarísks herliðs.

7)            janúar 1961. Vegna umræðna á Alþingi um landhelgissamning við Breta.

8)            september 1963. Vegna heimsóknar Lyndons B. Johnson, varaforseta Bandaríkjanna, til landsins.

9)            júní 1968. Vegna utanríkisráðherrafundar Atlantshafsbandalagsins.

Úrskurðirnir sjálfir voru aðeins fleiri en sex því fyrir kom að úrskurðað væri um framhald hlerana eða að númeri skyldi bætt við og í Söguþingserindinu kom jafnframt fram að öllum skriflegum gögnum um hleranirnar hefði verið eytt, líklega í síðasta lagi árið 1977.

Allar þessar upplýsingar hlutu að vekja athygli, og jafnvel reiði eða hneykslun þeirra sem höfðu verið í eldlínunni á vinstri væng stjórnmálanna. Eitt var að gruna sitt um hleranir og annað að fá staðfestingu á þeim.[19] Á hinn bóginn vaknaði strax sú spurning á Gammabrekku, póstlista Sagnfræðingafélags Íslands, hvort hleranir hefðu í raun farið fram. „Það stóð til að hlera, svo mikið er víst“, skrifaði Már Jónsson sagnfræðingur. „En var þetta framkvæmt? Eru til góð gögn um það?“[20] Ég svaraði að bragði að fyrst beðið væri um að hlerunum væri haldið áfram eða þess óskað að númeri væri bætt við lægi í augum uppi að aðgerðirnar hefðu átt sér stað. Þar að auki gæti ég stuðst við frásagnir manns sem kom við sögu um það að hleranir hefðu gert gagn á sínum tíma og loks taldi ég það afar ótrúverðugt að lögregluyfirvöld gripu til þess örþrifaráðs að biðja um heimild til símahlerana en nýttu hana svo ekki.[21] Má Jónssyni fannst þetta svar „taka af allan vafa“ um að hleranir hefðu verið stundaðar.[22] Sumir aðrir, til að mynda Einar Kr. Guðfinnsson sjávarútvegsráðherra og einkum Björn Bjarnason dómsmálaráðherra, héldu á lofti hinum fyrri hugleiðingum Más án þess að geta seinni partsins.[23]Því verður að segja að þótt sannanir fyrir hlerunum hefðu loks fundist voru ekki allir sannfærðir. Þeir voru enn til sem vildu deila um það hvort hlerað hefði verið.

Þar að auki hafði hafði Þjóðskjalasafn aðeins veitt mér heimild til að nefna hve mörg símanúmer hefði mátt hlera hverju sinni, hjá hvaða stofnunum – t.d. Þjóðviljanum, Sósíalistaflokknum og Samtökum herstöðvaandstæðinga – og hjá hve mörgum alþingismönnum. Hins vegar mátti ég ekki nefna nein nöfn.

Í Söguþingserindinu leiddi ég líkur að því að réttlæta mætti hleranirnar árin 1949-1951 í ljósi þeirrar hörku sem þá var í stjórnmálabaráttunni. Beiðnir um hleranir á sjöunda áratugnum orkuðu hins vegar tvímælis að mínu mati og úrskurð um slíkar aðgerðir út af landhelgissamningnum sagði ég „nálgast pólitískar njósnir“.[24] En þetta hlaut þó að vera matsatriði og þess mátti vænta að nú þegar uppvíst væri um þetta mikla mál kæmu kannski fleiri heimildir í dagsljósið. Þetta voru því þær meginspurningar sem enn var ósvarað eftir Söguþingserindið í maí 2006:

1)      Hjá hverjum var hlerað?

2)      Voru ástæður hlerana gildar?

3)      Var fleiri heimildir að finna um hleranir?

Það lá í augum uppi að stjórnvöld kæmu með einhverjum hætti að frekari rannsókn málsins. Halldór Ásgrímsson, þáverandi forsætisráðherra og formaður Framsóknarflokksins, fór þess á leit við mig að ég leiddi hóp sagnfræðinga sem rannsakaði umfang símahlerana á Íslandi árin 1945-1976. Viðtöl yrðu tekin við þá sem komu við sögu og heimilda aflað innanlands og utan, og skýrslu síðan skilað fyrir 1. október 2006.[25] Innan ríkisstjórnarinnar munu sumir ráðherrar Sjálfstæðisflokksins hins vegar hafa verið andvígir þessari hugmynd og sátt náðist frekar um aðra leið: Hinn 3. júní 2006 samþykkti Alþingi einróma þingsályktun forsætisráðherra um skipun nefndar til að „skoða gögn sem snerta öryggismál Íslands, innra og ytra öryggi, á árunum 1945-1991 í vörslu opinberra aðila og gera tillögu um tilhögun á frjálsum aðgangi fræðimanna að þeim“. Nefndin var skipuð 22. júní 2006 og varð Páll Hreinsson, stjórnarformaður Persónuverndar, formaður hennar. Í byrjun október samþykktu þingmenn einum rómi lög sem veittu nefndinni fullan rétt að öllum „opinberum gögnum um öryggismál“ og auk þess var öllum núverandi og fyrrverandi opinberum starfsmönnum gert skylt að svara fyrirspurnum nefndarmanna „um verklag við öflun, skráningu og varðveislu upplýsinga um öryggismál Íslands“.[26] Með samþykkt þingsályktunartillögunnar í júní hafði „sú pólitíska stefna mörkuð“, eins og sagði í greinargerð með lögunum, að öll opinber gögn skyld gerð fræðimönnum aðgengileg.[27]

Á því varð aftur á móti bið. Nefndin átti að skila niðurstöðu fyrir árslok og ekki voru allir ánægðir með að bíða eftir því. Kjartan Ólafsson og Ragnar Arnalds, sem höfðu verið í forystusveit sósíalista og herstöðvaandstæðinga, voru í hópi þeirra sem vildu strax fá að vita hvort úrskurðað hefði verið um hlerun á heimilum þeirra og Þór Whitehead sagnfræðingur vildi einnig fá að kynna sér þá dómsúrskurði sem ég hafði fengið að sjá.[28] Þá krafðist Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmaður aðgangs að öllum gögnum um hleranir sem kynnu að liggja hjá Héraðsdómi Reykjavíkur, Þjóðskjalasafni og í dómsmálaráðuneyti.[29] Um miðjan júlí voru ótilgreind gögn um símahleranir send úr ráðuneytinu á safnið og um sumarið tók Þjóðskjalavörður, Ólafur Ásgeirsson, þá ákvörðun að hafna öllum beiðnum um aðgang að gögnum um símahleranir. Í „athugasemdum“ frá Þjóðskjalasafni, sem birtust 22. september 2006, voru raktar þrjár ástæður til þessarar niðurstöðu:

1)            Persónuverndarsjónarmið því ekki mætti „greina frá upplýsingum um málsaðila“.

2)            Skortur á skýrum lögum og reglum um aðgang að gögnum af þessu tagi, en bent var á að slíkar reglur væru í vinnslu í menntamálaráðuneyti (sem Þjóðskjalasafn Íslands heyrir undir).

3)            Störfum „kaldastríðsnefndar“ væri ólokið og taldi safnið „rétt og skylt“ að bíða þeirrar niðurstöðu.[30]

Þessi afstaða Þjóðskjalasafns Íslands sætti nokkurri gagnrýni, og í raun varði enginn hana utan safnsins. Þannig sendi Ragnar Aðalsteinsson menntamálaráðuneyti stjórnsýslukæru fyrir hönd Kjartans Ólafssonar og Hannes Hólmsteinn Gissurarson skrifaði ítrekað um það óréttlæti sem fælist í því að einn maður fengi aðgang að gögnum en annar ekki.[31]

„Smáríki og heimsbyltingin. Um öryggi Íslands á válegum tímum“.

Fólk vildi vita meira og meira en fékk það ekki. Að vísu urðu þau tíðindi sama dag og „athugasemd“ Þjóðskjalasafns birtist að hausthefti tímaritsins Þjóðmála út. Það hafði að geyma einkar fróðlega grein Þórs Whitehead, „Smáríki og heimsbyltingin. Um öryggi Íslands á válegum tímum“.[32] Í greininni var í fyrsta sinn greint ítarlega frá starfsemi öryggisþjónustu lögreglunnar í Reykjavík sem tók til starfa árið 1950. Þór lýsti starfsemi hennar í hnotskurn allt kalda stríðið á þann veg að „2-3 menn [héldu] uppi öryggisþjónustu á vegum lögreglunnar, reyndu að fylgjast ögn með umfangsmikilli starfsemi sendiráða austantjaldsríkjanna, vinna hér gegn njósnum sem tugir sendiráðsmanna höfðu að atvinnu og líta eftir öryggi einstakra ríkisstofnana og háttsettra erlendra gesta meðfram annarri vinnu“.[33]

Í grein Þórs var því meðal annars lýst hvar aðstaða hefði verið til símahlerana í höfuðstöðvum lögreglunnar, fyrst við Pósthússtræti og síðan við Hverfisgötu. Jafnframt var rakið að öryggisþjónustan hélt spjaldskrá um þá Íslendinga sem töldust varhugaverðir að mati hennar og að hún eignaðist með tíð og tíma ýmiss konar tækjubúnað til njósna og eftirlits, til dæmis myndavélar með sérstökum linsum, hlustunartæki af ýmsum stærðum og gerðum og nætursjónauka. Þá var það einnig staðfest í Þjóðmálagrein Þórs Whitehead að gögnum um símahleranir var eytt auk annarra skjala, þar á meðal spjaldskráa. Sagt var að þessi gögn hefðu verið flutt í sumarbústað í nágrenni Reykjavíkur og brennd til ösku „í götóttri olíutunnu“ svo af varð „mikill reykur“.[34]

Vart þarf að taka fram að þessar uppljóstrarnir vöktu geysilega athygli. Þess var aldrei að vænta að einhugur yrði um þá niðurstöðu Þórs að öryggisþjónustan hefði sinnt nauðsynlegum vörnum gegn byltingarsinnum á válegum tímum. Össur Skarphéðinsson, alþingismaður Samfylkingarinnar, taldi til dæmis ljóst að starfsemi hennar hefði brotið gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar um skoðanafrelsi og Katrín Jakobsdóttir, varaformaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, tók í sama streng.[35] Auk þessu tókust Jón Ólafsson heimspekingur og Kjartan Ólafsson á við Þór í hatrömmum ritdeilum um þá ógn sem hefði í raun stafað af íslenskum sósíalistum – eða ekki.[36]

Spurningar vöknuðu einnig um samskipti öryggisþjónustunnar við stjórnvöld hverju sinni. Voru þau ekki jafnnáin í tíð vinstri stjórnanna 1956-59 og 1971-74 þegar Hermann Jónasson og síðan Ólafur Jóhannesson gengdu embætti forsætisráðherra og dómsmálaráðherra? Að því spurði ég í fjölmiðlum og lét að því liggja að mér þætti það ólíklegt.[37] Við það varð til uppnefnið „leyniþjónusta Sjálfstæðisflokksins“. Þór Whitehead leiddi traustar líkur að því að þeir Hermann og Ólafur hefðu vitaskuld vitað af tilvist og starfsemi öryggisþjónustunnar.[38] Hitt taldi ég þó enn réttmætt að hafa spurt hvort samskipti öryggisþjónustunnar við valdhafa hefðu ekki breyst þegar vinstri stjórnir voru í landinu.[39]

Þar að auki kom á daginn að framsóknarmennirnir Steingrímur Hermannsson og Jón Helgason, sem báðir höfðu setið í stóli dómsmálaráðherra síðar í kalda stríðinu (Steingrímur 1978-1979 og Jón 1983-1987 þegar Steingrímur var forsætisráðherra), kváðust ekki hafa vitað af því að sérstök öryggisþjónusta eða „leyniþjónusta“ hefði þá verið að störfum. Að mati Þórs Whitehead var hægt að skýra þá vanþekkingu á þann veg að þeir hefði verið spurðir um starfsemi sem hefði í raun lagst niður fyrir þeirra ráðherratíð. Eftir gagnabrennuna 1976 hefði skráningu persónuupplýsinga verið sjálfhætt og starfsemi öryggisþjónustunnar eingöngu snúist um eftirlit með útlendingum, öryggi ríkisstofnana og varnir gegn hryðjuverkum.[40]

Tæpum mánuði eftir birtingu Þjóðmálagreinarinnar varð þó uppvíst um eina rannsókn undir lok kalda stríðsins sem sneri að Íslendingum og hugsanlegri ógn við öryggi ríkisins. Þór Whitehead greindi frá því að eftir fall Berlínarmúrsins árið 1989 hefði verið reynt að leita að gagna um hugsanleg störf íslenskra manna fyrir austur-þýsku öryggislögregluna STASI. Össur Skarphéðinsson sagði nærtækast að „forystumenn íhaldsins“ hefðu fyrirskipað þá rannsókn, og ræddi í því sambandi um „skrímsladeild Sjálfstæðisflokksins“.[41] Þór Whitehead upplýsti þá að Róbert Trausti Árnason, sem þá var varafastafulltrúi Íslands hjá Atlantshafsbandalaginu, hefði verið fenginn til verksins að frumkvæði Jóns Baldvins Hannibalssonar utanríkisráðherra og Steingríms Hermannssonar forsætisráðherra. Jafnframt hefðu þeir óskað þess sérstaklega að hugað yrði að gögnum um Svavar Gestsson sem hafði stundað nám í Austur-Berlín í sínum tíma.[42] Jón Baldvin þvertók fyrir það og orð stóð gegn orði um grundvallaratriði í atburðarásinni, þótt enginn deildi um að reynt hefði verið afla tiltekinna heimilda í skjalasöfnum STASI.[43]

Nokkrum dögum áður höfðu þau stórtíðindi einnig orðið að Jón Baldvin Hannibalsson kvaðst hafa fengið að vita frá ónafngreindum tæknimanni árið 1992 að sími hans í utanríkisráðuneyti hefði verið hleraður.[44] Rannsókn að frumkvæði ríkissaksóknara studdi ekki þá frásögn en að mati Jóns Baldvins var sú málsmeðferð gölluð þar sem þeim, sem hefðu komið við sögu við hina ólöglegu iðju, hefði ekki verið tryggð sakaruppgjöf.[45]

Þótt Þjóðmálagrein Þórs Whitehead hefði varpað nýju ljósi á margt sem áður var á huldu og veitt mörg svör hlutu allar þessar nýjar fréttir um innra öryggi Íslands í kalda stríðinu að vekja nýjar spurningar. Og ekki var endilega víst að þau lægju í augum uppi, og því síður að þeir, sem hefðu eitthvað frekar um málið að segja, vildu endilega gera það. Í lok október 2006 skrifaði höfundur „Reykjavíkurbréfs“ Morgunblaðsins að því færi fjarri að símar sósíalista, herstöðvaandstæðinga og annarra hefðu verið hleraðir að ástæðulausu. Þá sögu alla mætti rekja „í miklum smáatriðum“ en frá sjónarmiði þeirra væri það „afar óhyggilegt“.[46]

„Gögn í vörslum Þjóðskjalasafns Íslands er varða dómsmál um hleranir á kaldastríðsárunum“.

Skammt gerðist nú stórra högga í milli. Hinn 16. október 2006 úrskurðaði Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir menntamálaráðherra að Þjóðskjalasafni Íslands bæri að veita Kjartani Ólafssyni aðgang að þeim gögnum um símahleranir sem hann hefði leitað eftir.[47] Safnið brást við þessu með því að leyfa Kjartani að kynna sér þau gögn sem vörðuðu eingöngu störf hans sjálfs og fékk hann þannig að sjá að úrskurðað hefði verið um hlerun í síma Sósíalistaflokksins og Samtaka herstöðvaandstæðinga árin 1961, 1963 og 1968 þegar hann gegndi þar störfum.[48] Hins vegar var strikað yfir önnur símanúmer sem fyrir komu í skjölum og dómsúrskurðum, og gilti þá einu að nokkrum mánuðum áður hafði ég fengið leyfi safnsins til að nefna allar stofnanir sem úrskurðað hafði verið um hlerun hjá.

Aðrir gengu nú á lagið; innan fárra vikna fékk Ragnar Arnalds aðgang að gögnum með sömu skilmálum og settar höfðu verið Kjartani Ólafssyni og börn Hannibals Valdimarssonar fengu staðfest að úrskurðað var um hleranir í heimasíma hans og Alþýðusambandsins árið 1961 þegar hann gegndi þar formennsku. Fimmtudaginn 26. október 2006 bætti Þjóðskjalasafn svo um betur og birti á vefsíðu sinni gögn í vörslum þess „er varða dómsmál um hleranir á kaldastríðsárunum“. Þessi ákvörðun var tekin „í framhaldi af úrskurði ráðherra og hins mikla áhuga almennings á aðgangi að skjölunum“, eins og sagði í tilkynningu safnsins. Á hinn bóginn var búið að strika yfir og afmá allar „persónugreinanlegar upplýsingar“ og var það sagt í samræmi við það ákvæði stjórnarskrárinnar að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu.[49]

Þótt fengur væri að birtingu dómsúrskurða og beiðna dómsmálaráðuneytis um hleranir var raunin því sú að fátt hafði bæst við þær upplýsingar sem komu fram í Söguþingserindu í maí fyrr um árið. Enn vantaði nöfnin á bak við heimasímana og rök Þjóðskjalasafns fyrir þeirri leynd sættu enn gagnrýni. „Það er ekki verið að fjalla um einkalíf folks í þessum gögnum,“ sagði Ragnar Aðalsteinsson, „heldur er verið að hlera hjá stjórnmálaflokkum, frjálsum félagasamtökum, þingmönnumog öðrum sem voru virkir í stjórnmálum á þessum tíma“.[50] Sjálfur sagði ég í fyrirlestri á Hugvísindaþingi í byrjun nóvember að tilkynna ætti fólki sem kom við sögu að til væru dómsúrskurðir um hlerun hjá því; annað væri „einhvers konar öfug persónuvernd, að vernda fólk fyrir upplýsingum um það sjálft sem það vissi ekki að væru til“.[51]

Og hvernig stóð á því að einn maður hafði fengið að sjá öll nöfn og símanúmer og síðan væri það bannað öllum öðrum? Sú spurning varð enn áleitnari eftir hina takmörkuðu birtingu gagna um símahleranir. Þjóðskjalavörður lét því í veðri vaka að kannski hefðu mistök átt sér stað og farið hefði verið á svig við meginreglur um persónuvernd „í tilviki nafngreinds sagnfræðings“.[52] Hafi mistök orðið var þó ljóst að þau yrðu ekki aftur tekin. „Eins og staðan er núna“, sagði ég á Hugvísindaþingi, „get ég ekki ímyndað mér að vandaðir og virtir fræðimenn muni í framtíðinni sætta sig við nokkuð minna en þann aðgang sem ég hef fengið að njóta. Tannkremið er komið úr túpunni og það er vonlaust að troða því í hana aftur.“[53]

Óvinir ríkisins. Ógnir og innra öryggi í kalda stríðinu á Íslandi

Næstu tímamót urðu 30. nóvember 2006. Þá kom út bókin Óvinir ríkisins. Ógnir og innra öryggi í kalda stríðinu á Íslandi. Í henni var að finna frekari upplýsingar um starfsemi öryggisþjónustu lögreglunnar í Reykjavík og var meðal annars stuðst þar við áður óbirtar heimildir úr erlendum skjalasöfnum. Í þeim var að finna vísbendingar um fólk sem kynni að hafa komið fyrir í spjaldskrá öryggisþjónustunnar, til dæmis ótilgreindir háskólakennarar og Margrét Indriðadóttir, fréttastjóri ríkisútvarpsins. Þá voru rakin þau orð bandarískra embættismanna um miðjan sjötta áratug síðustu aldar að hyrfi Bjarni Benediktsson úr embætti dómsmálaráðherra, sem hann hafði gegnt frá árinu 1947, væri hætt við að Bandaríkjunum reyndist erfiðara að vinna að því með íslenskum stjórnvöldum að bæta innra öryggi á Íslandi.[54] Það hlaut með öðrum orðum að skipta máli hver gegndi þessu lykilembætti um öryggismál landsins.

Í bókinni var einnig vitnað í þær upplýsingar sem Oleg Gordíevskí hafði veitt árið 1990 um starfsemi leyniþjónustanna KGB og GRU hér á landi. Gordíevskí hafði risið til mikilla metorða innan KGB áður en hann flúði vestur fyrir járntjaldið. Hann gat þess vegna sagt frá því að sovéskir leyniþjónustumenn við sendiráðið í Reykjavík hefðu eignast sérstaka „trúnaðarmenn“ sem hefðu verið meðal framámanna í þremur stjórnmálaflokkum á Íslandi; Alþýðubandalagi, Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki.[55] Við gerð bókarinnar hafði ekki tekist að afla vísbendinga um það hvaða menn þetta voru og var það því einn þeirra lausu enda sem þar var að finna. Annar laus endi snerist um „alls konar viðkvæmar persónuupplýsingar“ sem Árni Sigurjónsson, forstöðumaður útlendingaeftirlitsins, kvaðst vera að farga þegar hann vas sestur í helgan stein, að sögn Helga Þorsteinssonar sagnfræðings.[56]

Ýmsir aðrir lausir endar voru aftur á móti hnýttir í bókinni. Í henni var getið flestra þeirra sem úrskurðað hafði verið um hlerun hjá á sínum tíma. Að formi til var birting þeirra á skjön við trúnaðareið sem ég hafði undirritað. Á hitt þarf þó að líta að aðstæður höfðu gerbreyst. Fyrir lá að einstaklingar höfðu haldið í Þjóðskjalasafn og fengið allar upplýsingar um sjálfa sig og aðrir munu gera slíkt hið sama á næstunni að því er varðar þá sjálfa eða nánustu ættingja. Einnig liggur fyrir að fyrir árslok mun þingskipuð nefnd, sem ætlað var að ákvarða frjálsan aðgang fræðimanna, komast að niðurstöðu í þeim efnum. Þá liggur fyrir yfirlýstur vilji forsætisráðherra og menntamálaráðherra „að gögn frá þessum árum ... komi upp á yfirborðið; það hefur enginn neitt að fela“ (menntamálaráðherra í fréttum Ríkisútvarpsins, 16. október 2006). Loks er ljóst að einstaklingar munu, ef þurfa þykir, höfða mál fyrir dómstólum til að fá þann sama aðgang að þessum úrskurðum og mér var veittur.

„Skýrsla nefndar um aðgang að opinberum gögnum um öryggismál Íslands 1945-1991“

Þegar á reyndi tókst „kaldastríðsnefndinni“ ekki að ljúka störfum fyrir áramót eins og til var ætlast. Lokaskýrsla hennar birtist 9. febrúar 2007 og fólst í henni margs konar nýr fróðleikur, ekki síst um framkvæmd hlerana og fyrirkomulag. Tekin voru af öll tvímæli um það að hleranir hefðu átt sér stað. Nafngreindir heimildarmenn, sem átt höfðu hlut að máli, lýstu því að símtöl hefðu ekki verið tekin upp á segulband heldur hefði einungis verið hlustað og skrifað niður það sem máli þótti skipta. Nýjar heimildir um eftirlit með sendiráði Sovétríkjanna og sendimönnum þeirra komu einnig fram. Í viðaukum með skýrslu nefndarinnar var einnig vísað í markverð gögn um samskipti öryggisþjónustu lögreglunnar við ráðherra á valdaskeiði vinstri stjórnarinnar 1956-58. Fram kom að alþýðuflokksmaðurinn Guðmundur Í. Guðmundsson, sem var utanríkisráðherra, ræddi um starfsemi „öryggisdeildarinnar“ við Sigurjón Sigurðsson lögreglustjóra en vildi ekki nefna þau mál við Hermann Jónasson forsætisráðherra, hvað þá ríkisstjórnina alla.

Framtíðin

Þótt margt hafi komið í ljós undanfarna mánuðiu um símahleranir og annað eftirlit í kalda stríðinu er akurinn enn óplægður að einhverju eða miklu leyti. Hvað gerist næst? Hvað mun frekar koma í ljós. Um það er ómögulegt að segja og lokaorðin hér verða þau sömu og í Óvinum ríkisins: „Ýmislegt er … enn ósagt og gangi öðrum vel að feta sig frekar áfram í huliðsheimum hlerana, njósna og öryggisgæslu í kalda stríðinu á Íslandi.“


[1]Þjóðviljinn, 27. mars 1949. Sjá einnig: Baldur Guðlaugsson og Páll Heiðar Jónsson, 30. marz 1949, bls. 147.

[2]Stjórnartíðindi1941, bls. ?? ATH.

[3]Vef. Lagasafn Alþingis. 47. grein laga um meðferð opinberra mála, nr. 27, 1951. [ATH]

[4]Þjóðviljinn, 14. apríl 1960 og Morgunblaðið, 20. apríl 1960.

[5]SH. „Ofbeldisannáll. Mr. Rogers“, og Gestur Guðmundsson og Kristín Ólafsdóttir, ’68, bls. 211.

[6]Alþýðublaðið, 26. maí 1973. Því miður var upptaka sjónvarpsþáttarins, sem nefndist „Hvers vegna Ísland?“, ekki varðveitt.

[7]„Skýrsla nefndar samkvæmt ályktun Alþingis“, bls. 8.

[8]„Stóri bróðir sér þig“. Neisti, 3 (1973), bls. 7. „Lögreglunjósnir“. Stéttabaráttan, 5 (1975), bls. 2. „„Öryggis“lögreglan sænska hlerar síma sænskra kommúnista“. Verkalýðsblaðið, 3 (1975), bls. 8.

[9]Frásögn Páls Heiðars Jónssonar, 15. febrúar 2006.

[10]Haraldur Böðvarsson, „Framkvæmd íslenskra réttarreglna um símahlerun og bréfleynd“, bls. 6.

[11]Guðni Th. Jóhannesson, Óvinir ríkisins, bls. 18.

[12]Alþingistíðindi1995-95, A, bls. ?? 120. löggjafarþing. -- 222 . mál. 548. Svardómsmálaráðherra við fyrirspurn Svavars Gestssonar um símahleranir.

[13]Morgunblaðið, 14. febrúar 1996.

[14]Umræður á Alþingi, 16. apríl 2004, http://www.althingi.is/altext/130/O4/r16113733.sgml.

[15]Sjá t.d. Verkalýðsblaðið, 3/1 1975, 4-5/1 1975 og 8/2 1976.

[16]G. Pétur Matthíasson, „Íslensk leyniþjónusta“, Helgarpósturinn, 27. mars 1986.

[17]Pálmi Jónasson, „„Hin íslenska leyniþjónusta““, Morgunpósturinn, 2. febrúar 1995.

[18]Guðni Th. Jóhannesson, „Símahleranir á Íslandi og öryggi ríkisins í kalda stríðinu“, Söguþing 2006, bls. ATH.

[19]Sjá t.d. Morgunblaðið, 22. maí 2006.

[20]Már Jónsson á Gammabrekku, póstlista Sagnfræðingafélags Íslands, 22. maí 2006, [http://listar.hi.is/mailman/private/gammabrekka/2006-May/001727.html].

[21]Guðni Th. Jóhannesson á Gammabrekku, póstlista Sagnfræðingafélags Íslands, 22. maí 2006, [http://listar.hi.is/mailman/private/gammabrekka/2006-May/001728.html].

[22]Már Jónsson á Gammabrekku, póstlista Sagnfræðingafélags Íslands, 22. maí 2006, [http://listar.hi.is/mailman/private/gammabrekka/2006-May/001733.html].

[23]Sjá t.d. Björn Bjarnason, „Enn um hleranamálið“, 2. desember 2006, www.bjorn.is/pistlar/nr/3814. [og finna EKG]

[24]Guðni Th. Jóhannesson, „Símahleranir á Íslandi“, bls. ??

[25]Guðni Th. Jóhannesson, Óvinir ríkisins, bls. 351.

[26]Lög um rétt nefndar samkvæmt ályktun Alþingis til aðgangs að opinberum gögnum um öryggismál. Samþykkt á Alþingi 4. október 2006. http://www.althingi.is/altext/133/s/0179.html.

[27]„Skýrsla nefndar um aðgang að opinberum gögnum um öryggismál Íslands 1945-1991“, bls. 2, [http://forsaetisraduneyti.is/media/Skyrslur/skyrsla_oryggismal.pdf].

[28]Morgunblaðið, 22. og 24. maí 2006. „Úrskurður vegna kæru Kjartans Ólafssonar um ákvörðun þjóðskjalavarðar“, 16. október 2006. [http://www.menntamalaraduneyti.is/frettir/Frettatilkynningar/nr/3734].

[29]Morgunblaðið, 24. maí 2006.

[30]„Athugasemdir frá Þjóðskjalasafni Íslands“, 22. september 2006. [http://www.archives.is/index.php?node=532].

[31]„Úrskurður vegna kæru Kjartans Ólafssonar um ákvörðun þjóðskjalavarðar“, 16. október 2006. [http://www.menntamalaraduneyti.is/frettir/Frettatilkynningar/nr/3734]. Hannes Hólmsteinn Gissurarson, „Fleipur eða fölsun?“ Fréttablaðið, 6. október 2006, og „Fagnaðarefni“, Fréttablaðið, 20. október 2006.

[32]Þór Whitehead, „Smáríki og heimsbyltingin“. Sama dag birtist útdráttur greinarinnar í Morgunblaðinu.

[33]Þór Whitehead, „Hver vissi hvað og hvenær?“ Morgunblaðið, 22. október 2006.

[34]Þór Whitehead, „Smáríki og heimsbyltingin“, bls. 72 og 83.

[35]Össur Skarphéðinsson, „Leyniþjónusta Sjálfstæðisflokksins“, Fréttablaðið, 9. október 2006. Katrín Jakobsdóttir, „Afhjúpum njósnarana“, Blaðið, 11. október 2006.

[36]telja það upp ??

[37]Ólafur Teitur Guðnason, „Meiri sjálfsritskoðun“, Viðskiptablaðið, 29. september 2006.

[38]Þór Whitehead, „Hver vissi hvað og hvenær?“ Morgunblaðið, 22. október 2006.

[39]Guðni Th. Jóhannesson, „Veit einhver allt?“ Morgunblaðið, 28. október 2006.

[40]Þór Whitehead, „Hver vissi hvað og hvenær?“ Morgunblaðið, 22. október 2006.

[41]Össur Skarphéðinsson, „Þögn Sjálfstæðisflokksins“, Fréttablaðið, 16. október 2006.

[42]Þór Whitehead, „STASI og skrímsladeild Sjálfstæðisflokksins“, 18. október 2006.

[43]Morgunblaðið, 19. október 2006.

[44]Morgunblaðið, 11. október 2006.

[45]Sjá t.d. Blaðið, 26. október 2006.

[46]„Reykjavíkurbréf“, Morgunblaðið, 29. október 2006.

[47]„Úskurður vegna kæru Kjartans Ólafssonar um ákvörðun þjóðskjalavarðar“, 16. október 2006. [http://www.menntamalaraduneyti.is/frettir/Frettatilkynningar/nr/3734].

[48]Ólafur Ásgeirsson þjóðskjalavörður til Kjartans Ólafssonar, 20. október 2006. [http://www.skjaladagur.is/test/nidurstada_thi.pdf].

[49]„Gögn í vörslum Þjóðskjalasafns Íslandser varða dómsmál um hleranir á kaldastríðsárunum“, 26. október 2006 [http://www.archives.is/index.php?node=534].

[50]Fréttablaðið, 27. október 2006.

[51]Guðni Th. Jóhannesson, „Leitin að sannleik um símhleranir. Smásaga úr lífi sagnfræðings. Hugvísindaþing Háskóla Íslands, 4. nóvember 2006“.

[52]Ólafur Ásgeirsson þjóðskjalavörður til Kjartans Ólafssonar, 20. október 2006. [http://www.skjaladagur.is/test/nidurstada_thi.pdf].

[53]Guðni Th. Jóhannesson, „Leitin að sannleik um símhleranir. Smásaga úr lífi sagnfræðings. Hugvísindaþing Háskóla Íslands, 4. nóvember 2006“.

[54]Guðni Th. Jóhannesson, Óvinir ríkisins, bls. 154.

[55]Sama heimild bls. 332‒334.

[56]Sama heimild bls. 346‒347.

"Í óþökk. Ævisögur gegn vilja söguhetjunnar eða aðstandenda hennar". Hugvísindaþing 31. okt-1. nóv. 2003

 

Í óþökk. Ævisögur gegn vilja söguhetjunnar eða aðstandenda hennar. Hugvísindaþing Háskóla Íslands, 31. október til 1. nóvember 2003.

Í þessu erindi fjalla ég um ævisögur sem eru skrifaðar gegn vilja söguhetjunnar og/eða ættingja hennar. Þetta eru ævisögur sem eru skrifaðar „í óþökk”, eins og yfirleitt er komist að orði hér á landi; á ensku er hugtakið „unauthorized biography” oft notað í þessu sambandi. Þetta verður ekki fræðileg umfjöllun að því leyti ég sé að birta niðurstöður langra rannsókna, heldur er ástæða þess að ég flyt þetta erindi sú að ég hef haft mikinn áhuga á þessu ævisagnaformi síðan ég skrifaði sjálfur bók í óþökk á sínum tíma – um Íslenska erfðagreiningu og Kára Stefánsson. Ég hef svo safnað heimildum eða tilvísunum sem tengjast efninu og íhugað talsvert kosti þess og galla að skrifa svona bækur.

Og núna í haust fannst mér komið tilvalið tækifæri til að setja saman stutt erindi eða grein um bækur í óþökk; en þá vísa ég auðvitað til væntanlegra ævisagna um Halldór Laxness; annars vegar í óþökk og hins vegar með vilja ættingja hans. Ég ætla að styðjast við þær umræður, sem hafa orðið um þau skrif, en horfi þó líka víðar í þessari umfjöllun, einkum til Bretlands, en þar er löng hefð fyrir ævisögum sem eru skrifaðar án þess að söguhetjan eða ættingjar þess hafi beðið um það. Sú hefð er tæpast fyrir hendi hér á Íslandi; fyrir utan þá bók sem ég skrifaði má nefna bók Eiríks Jónssonar um Davíð Oddsson sem kom út fyrir fjórtán árum. Ekki eru til margar fleiri ævisögur af þessu tagi á Íslandi.

Við fyrstu sýn er einfalt að skilgreina þetta fyrirbæri; ævisögur í óþökk. Söguhetjan eða ættingjar hennar láta í ljós óánægju með framtakið; og þá er það í óþökk. Skilgreiningin er því eiginlega á valdi viðfangsefnisins. Ef söguhetjan er ánægð þá getur sagan ekki verið skrifuð í óþökk. Það er því ekki nóg að einhver taki til sig og skrifi ævisögu án þess að hafa verið beðinn um það; það verk er eðli málsins samkvæmt ekki í óþökk nema söguhetjan eða fólk sem að henni stendur gefi það til kynna. Sem dæmi um þennan mun mætti nefna bók um Ólaf Ragnar Grímsson, Herra Forseti, sem Pálmi Jónasson fréttamaður og sagnfræðingur skrifaði fyrir forsetakosningarnar 1996. Ólafur Ragnar bað ekki um það verk en lýsti ekki yfir óþökk sinni, að minnsta kosti ekki með skýrum hætti opinberlega. Þetta verk var því óumbeðið – unauthorized – en ekki í óþökk. Hér má líka nefna rit eins reyndasta og vinsælasta ævisagnahöfundar landsins, Guðjóns Friðrikssonar. Hann hefur skrifað ýmsar ævisögur látinna áhrifamanna án þess að ættingjar þeirra eða aðrir hafi beinlínis beðið um það. Að þessu leyti er íslenska hugtakið „í óþökk” ekki nákvæm þýðing á því enska. Líklega væri réttara að ræða um „óumbeðnar” ævisögur, eða ævisögur að undirlagi höfundarins, ekki söguhetjunnar. Síðan veltur það á viðbrögðum söguhetjunnar eða ættingja hennar, hvort framtakið verður „í óþökk”.

Hverjir eru kostir þess og gallar að skrifa óumbeðnar ævisögur, sem geta svo orðið ævisögur í óþökk? Hér getur verið gott að líta fyrst á kosti þess og galla að skrifa umbeðnar ævisögur.

Augljósasti kosturinn felst í návíginu við söguhetjuna; með viðtölum ef hún er á lífi eða með viðtölum við ættingja ef hún er látin – og auðvitað oft með aðgangi að bréfa- eða skjalasafni. Halldór Guðmundsson, sem er að skrifa sögu Halldórs Laxness með vilja hans fjölskyldu, hefur til dæmis sagt að það vanti mikið í ævisögu skáldsins ef það vanti bréf sem hann hefur aðgang að, og þar að auki þekki enginn skáldið betur en hans eigin fjölskylda. „Því hugsa ég að það hljóti að teljast kostur að eiga samstarf við fjölskylduna”, segir Halldór.[1] Gylfi Gröndal, einn af okkar afkastamestu ævisagnahöfundum, hefur einnig lagt mikla áherslu á þennan kost.[2]

Annar kostur við umbeðnar ævisögur er sá að þegar beðið er um þær getur auðvitað fylgt að borgað er fyrir þær. Ella yrði ævisagan hreinlega ekki skrifuð. Hér má líka vísa til skrifa um fyrirtæki. Það eru til mýmargar fyrirtækjasögur sem hefðu aldrei litið dagsins ljós nema vegna þess að forsvarsmenn þeirra ákváðu að um þau yrði skrifað.

Loks má telja það kost við umbeðnar ævisögur að skrásetjarinn er væntanlega ekki að raska ró fólks, lífs eða liðins, að minnsta kosti ekki þess einstaklings sem verkið snýst um, og hans ættingja.

En hvað með gallana? Þeir geta líka verið allnokkrir. Í ævisögu að undirlagi söguhetjunnar og ættingja hennar getur verið að ró þess fólks raskist ekki, en hins vegar má vel vera að slíkt verk geti sært aðra. Um það eru fjölmörg dæmi.

Svo getur það auðvitað líka verið galli við umbeðnar ævisögur hvað skrásetjarinn tengist viðfangsefninu nánum böndum. Auður Laxness segir um Halldór Guðmundsson: „Hann er svo afskaplega góður hann Halldór.”[3] Nú hefur Halldór Guðmundsson lagt áherslu á – og engin ástæða til að vefengja það – að hann hafi fullt frelsi við sín skrif. Hann segir: „Ég þarf ekki að bera skoðanir mínar undir einn eða neinn frekar en ég vil, eða leita samþykkis ættingja við mínum kenningum.”[4] Sumir segja enda að hættan sé frekar sú að skrásetjarinn vilji ekki særa það fólk sem hann er að skrifa um og leita ásjár hjá um upplýsingar. Breski sagnfræðingurinn John Campbell, sem hefur skrifað ævisögur stjórnmálamannanna Edwards Heaths og Margrétar Thatcher án vilja þeirra og aðstoðar, sagði: „Ef maður talar við einhvern þá er maður um leið skuldbundinn honum eða henni, og það getur verið betra að forðast það.”[5]

Svo getur það líka gerst að algert ósætti verði milli skrásetjara og söguhetju. Ein söguhetja rifti til dæmis samstarfi við fyrsta skrásetjara sinn vegna slíkra deilna. „Kjarni málsins var að mínu mati þessi”, sagði hún svo í formála að sögunni sem kom út eftir að annar skrásetjari var fenginn til verksins: „Sá sem segir ævisögu sína öðrum á að eiga síðasta orðið. Frásögumaður verði endanlega að leggja blessun sína yfir hvert orð sem fer á prent um ævi sína”.[6]

Margir telja því megingallann við ævisögur að undirlagi söguhetjunnar eða ættingja þess vegna vera þann að þær séu ekki nógu trúverðugar. Menn geti ekki best dæmt sjálfa sig, og ekki heldur þótt menn ráði einhvern skrásetjara til þess. Í úttekt á ævisögum stjórnmálamanna, sem Guðmundur Hálfdanarson sagnfræðingur birti fyrir áratug (og kallaði „Biskupasögur hinar nýju”) komst hann svo að orði að þar sem aðdáendur söguhetjunnar höfðu skrifað með velvild ættingjanna, „gera slíkar sögur lítið meira en að styrkja trú hinna frelsuðu á málstaðnum, en hlutdrægni frásagnarinnar er allt of augljós til að sannfæra hina.”[7]

Hér má líka aftur vitna til rita um fyrirtæki; fyrir nokkrum árum risu harðar deilur um ritun á sögu Volkswagen og Deutsche Bank í Þýskalandi því þeir fræðimenn sem bankinn og bílaframleiðandinn fengu til verksins voru sakaðir um að skrifa lítt eða ekki um myrka kafla í þeirri sögu á valdaskeiði nasista.[8] Annað mjög fróðlegt dæmi að utan er nýleg bók um Eugenio Pacelli, sem varð Píus páfi tólfti árið 1939. Það rit hófst með vitund og vilja páfagarðs; það var „í þökk” að því leytinu. Höfundurinn John Cornwell fullyrti að hann hygðist hreinsa Píus tólfta af ásökunum um þýlyndi við nasista og fasista, og litla samúð með gyðingum í helförinni. Hann fékk sérstakan aðgang að skjölum, fór svo að skrifa, og fékk það sem hann kallaði siðferðislegt reiðarslag, „a moral shock”, því hann sagði að hann hefði ekki getað annað en skipt um skoðun, og komist að þeirri niðurstöðu að ásakanir á hendur páfa væru réttar.[9] Kardínálar í Páfagarði voru ekki ánægðir en Cornwell kvaðst hafa kosið trúnað við sína fræðigrein frekar en þá.

Bókin um Píus páfa breyttist því í raun úr samþykktu verki í ósamþykkt verk í óþökk – óumbeðið verk. Og ef við lítum á kosti og galla við slík verk, þá má byrja á þeim kosti, eða þessu frelsi sem felst í því að vera ekki að skrifa að undirlagi söguhetjunnar sjálfrar eða þeirra sem að henni standa. Þetta er auðvitað það sem Hannes Hólmsteinn Gissurarson, höfundur hinnar óumbeðnu ævisögu Halldórs Laxness, leggur áherslu á að gefi hans verki gildi. „Það er ... ákveðinn kostur,” segir Hannes, „að þurfa ekki að skrifa neina dýrlingasögu eftir fjölskyldufyrirmælum.”[10] Umræður um þessi fyrirhuguðu skrif um ævi Laxness hafa auðvitað litast talsvert af því að jafn umdeildur maður og Hannes Hólmsteinn Gissurarson kemur við sögu; en almennt má segja að helstu kostir ævisagna án samþykkis eða frumkvæðis söguhetjunnar og hennar fólks felist í því að ekki er jafnmikil hætta á að ævisagan verði eins og löng minningargrein þar sem söguhetjan er aðeins lofuð í hástert.

Í Bretlandi er þessi kostur við óumbeðnar ævisögur, eða „unauthorized biographies”, talinn svo mikill að það telst jafnvel til kosta að verk séu af því tagi. Einn höfundur, sem fékk óheftan aðgang að gögnum og skjölum sinnar söguhetju, varð til dæmis alls ekki hress þegar útgefendur ákváðu að hafa undirtitilinn „An Authorised Life”, því leiða mætti rök að því að fólki finndist slíkt verk óspennandi og örugglega ritskoðað.[11]

En auðvitað geta líka verið ýmsir gallar við ævisögur án samþykkis söguhetjunnar. Hér skal telja nokkra þeirra:

Skertur aðgangur að heimildum. Hér má nefna það sem Halldór Guðmundsson tók fram um mikilvæga ýmissa skriflegra heimilda sem keppinauturinn Hannes Hólmsteinn hefur væntanlega ekki aðgang að; fyrir utan viðtöl við ættingja Halldórs Laxness. Hér má líka nefna ritverk eins og ævisögu Matthíasar Johannessens um Ólaf Thors; verk sem er að miklu leyti byggt á góðu bréfasafni Ólafs. Hefði einhver ætlað sér að skrifa um Ólaf án aðgangs að því safni hefði sú bók ekki komist í hálfkvisti við rit Matthíasar - að því er varðar heimildagæði.

Ótilhlýðileg óvirðing við einkalíf söguhetjunnar og hennar fólks. Þess eru auðvitað mörg dæmi í Bretlandi að ævisögur eru skráðar sem særa og meiða. Það vill einmitt loða við ævisögur „í óþökk” að fólk telji að skrásetjarinn ætli sér að skrifa skandalasögur til þess að græða á því sjálfur. Núna er mestur styrrinn í Bretlandi um bók Burrels bryta um líf hans og starf hans fyrir Díönu prinsessu – bókin er auðvitað um Díönu fyrst og fremst – og má heita ótrúlegt að löngun í gróða ráði ekki að minnsta kosti einhverju um skrifin. Og að sögn ritdómara sem skrifaði í virt fræðirit um bókina um Píus tólfta, sem ég nefndi áðan, skrifaði höfundurinn greinilega þannig að hann vildi hneyksla fólk frekar en að gæta hófs og réttsýni.[12] Bara nafnið á bókinni, Hitler’s Pope, gæti líka gefið þetta til kynna. Það hefði því ekki aðeins verið sannleiksástin sem stýrði penna skrásetjarans. En auðvitað getur líka verið að í ævisögum í samvinnu við söguhetjuna sé mikið um skandala og sensasjónir til þess að auka áhuga og sölu á verkinu – þetta getur ekki talist meginmunur á umbeðnum og óumbeðnum ævisögum. Aðalatriðið er frekar hvort skrásetjari ber virðingu fyrir öllum sem um er rætt í verkinu, og hvort hann ætlar sér að skrifa sögu eins og hann þekkir hana besta, frá sem flestum sjónarhornum.

Ég ætla því í lokin að færa rök að því að þessi skipting í samþykktar ævisögur og ævisögur í óþökk sé að mörgu leyti frekar óheppileg. Sem dæmi má líka taka að blaða- og fréttamenn segja sjaldnast að hin eða þessi fréttin sé unnin í óþökk þess sem um er fjallað, og ef þeir létu það hindra sig að hann eða hún væri á móti fréttaflutningnum, þá væru þeir ekki starfi sínu vaxnir. „Það skal tekið fram að þessi frétt er sögð í óþökk þess sem rætt var um,” þetta heyrist ekki í fréttatímum. Þá sjaldan að ævisögur eru skrifaðar í „óþökk” á Íslandi, hefur mér fundist sú áhersla, sem blaða- og fréttamenn hafa lagt á „óþakkarþáttinn”, frekar undarleg.

Auðvitað verður það samt alltaf þannig að ævisögur verða til eftir að söguhetja ættingjar hennar eða aðrir sem málið varðar biðja einhvern að skrá ævisöguna, eða að einhver ákveður að skrifa ævisögu án þess að einhver úr slíkum hópi fólks hafi beðið um það. En hvers vegna ekki hvort tveggja?

Í Bretlandi eru þess mörg dæmi að margar ævisögur séu til um sama manninn. Vissulega er markaðurinn miklu stærri en ég er viss um að eitthvað svipað gæti gengið á Íslandi. Hér ætla ég að taka dæmi af Harold Macmillan, forsætisráðherra Breta, og formanni Íhaldsflokksins um miðja síðustu öld. Fyrsta stóra ævisaga hans er hans eigin sjálfsævisaga, í fimm bindum. Þetta er fróðlegt og merkilegt rit, en það er alveg greinilegt að þetta er hans eigin frásögn. Hann segir frá sínu æviskeiði og helstu viðburðum í stjórnmálum eins og hann sér þá. Og hann segir auðvitað ekki frá öllu. Næsta stóra ævisagan um Macmillan kemur svo út skömmu eftir andlát hans 1986. Hún er skrifuð að undirlagi fjölskyldu Macmillans, og höfundurinn, Alistair Horne, hefur einkaaðgang að dagbókum Macmillans og öllu hans einkaskjalasafni. Úr verður mjög læsileg ævisaga, miklu hreinskilnari en frásögn Macmillans sjálfs, Horne segir frá því sem allir vissu; framhjáhaldi eiginkonu Macmillans sem hann tók vitaskuld nærri sér, og Horne segir frá ýmsum mistökum hans í pólitík. En um leið hefur skrásetjarinn þó greinilega samúð með sinni söguhetju.

Fyrir utan þessi rit hafa ýmis rit birst um æviferil Macmillans. Nú er verið að gefa út valda kafla úr dagbókunum sjálfum - uppistöðuna í hans eigin verki og ævisögu Hornes - og svo geta fræðimenn sótt um aðgang að dagbókunum sjálfum. En menn verða samt að fá leyfi hjá Macmillan fjölskyldunni; og segja hvað menn eru að fara að skrifa. Þetta er yfirleitt auðfengið en einn höfundur fær þó  aldrei leyfi; hann hafði áður skrifað bók um Macmillan þar sem hann lagði mesta áherslu á þætti eins og framhjáhaldið, og hvað Macmillan hafi verið misheppnaður að mörgu leyti. Skiljanlegt að fjölskyldan vilji ekki hjálpa slíkum höfundi.

Svipaðrar þróunar hefur vissulega gætt á Íslandi. Guðjón Friðriksson hefur þá staðið fremstur í flokki með sín rit um Jónas frá Hriflu, Einar Benediktsson og nú síðast Jón Sigurðsson; allt menn sem áður var búið að skrifa um. Eg minntist einnig áðan á ævisögu Ólafs Thors. Núna í haust hófst örlítil ritdeila, eða skoðanaskipti, í blöðum um valdaferil Ólafs og efnahagsstefnu hans. Væri t.d. ekki fengur að nýrri ævisögu um Ólaf Thors. Ættingjar hans gætu ráðið hvort nýr skrásetjari fengi aðgang að hans bréfa- og skjalasafni en það myndi í raun ekki skipta sköpum; bæði er til svo margs vísað í riti Matthíasar og svo má styðjast við fjölmiðla og aðrar bækur, svo ekki sé minnst á erlend skjalasöfn, en erlendir sendiherrar skrifuðu margt um Ólaf sem varpar ljósi á hans feril.

Ég tek þetta aðeins sem dæmi. Auðvitað væri kannski nærtækara að nefna Halldór Laxness. Deilurnar um þau bréf sem fjölskylda hans vill meina Hannesi Hólmsteini að nota eru aukaatriði í þeirri sögu, en flækjast vegna skringilegrar atburðarásar í sambandi við gjöf bréfasafnsins og aðgang að því. Eftir stendur alltaf að einn höfundur er að skrifa ævisögu með vitund og vilja ættingja söguhetjunnar, annar án þeirra frumkvæðis og svo greinilega í óþökk hennar. Það er því skiljanlegt að fjölskyldan vilji ekki aðstoða Hannes Hólmstein, á henni hvílir engin kvöð til þess - en það þýðir ekki um leið að hann – eða einhver annar, geti ekki, megi ekki eða eigi ekki að skrifa um einn merkasta Íslending tuttugustu aldar, mann sem svo sannarlega gat verið hvass í dómum sínum um aðra. Svo verður það lesenda að dæma verkin og þá er ekki endilega víst að skiptingin í umbeðið og óumbeðið verk sé mikilvægust. Við mat á ævisögum ætti frekar að styðjast við það hvort skrásetjari reynir að láta þá sem koma við sögu gæta sannmælis – ekki aðeins söguhetjuna sjálfa heldur alla aðra, og hvort hreinskilni er höfð að leiðarljósi.

Ég hef stiklað á stóru hér, og margt fleiri mætti segja, t.d. um muninn á því að skrifa ævisögur um lifandi fólk og látið. Og það var ekki ætlunin að reyna að ljúka þessu erindi á skáldlegum nótum, en í lokin má því segja að það sem skipti mestu máli sé að þeir, sem skrifi ævisögur án frumkvæðis og jafnvel í óþökk söguhetjunnar og ættingja hennar,  og þeir sem skrifa með vitund og vilja þess fólks, skuli bæði hafa í huga að „aðgát skal höfð í nærveru sálar,” og líka hitt að „oflof er háð.”

 

 



[1]„Alls engin helgisaga“, Fréttablaðið, 7. september 2003.

[2]Viðtal á Rás tvö, sumarið 2003.

[3]Fréttablaðið, 30. ágúst 2003.

[4]„Alls engin helgisaga“, Fréttablaðið, 7. september 2003.

[5]John Campbell, Edward Heath. A Biography (London: Jonathan Cape, 1993), bls. xi.

[6]Ingólfur Margeirsson, María. Konan bak við goðsögnina (Reykjavík: Vaka-Helgafell, 1995), bls. 290‒291.

[7]Guðmundar Hálfdanarson, „Biskupasögur hinar nýju“, Saga XXXI, 1993, bls. 177.

[8]Sbr. Michael Pinto-Duschinsky, „Historians and their sponsors“, TLS, 14. maí 1999.

[9]John Cornwell, Hitler’s Pope (New York: Viking, 1999) bls. x.

[10]„Skrifa ekki gegn Laxness“, Fréttablaðið, 7. september 2003.

[11]Peter Stanford, „Life before death“, Independent on Sunday, 5. mars 2000.

[12]Joseph A. Biesinger, IHR XXIII. 2: júní 2001, bls. 459-460.

"Hræðilegt og fræðilegt. Umræður um forsætisráðherrabókina". Fréttabréf Sagnfræðingafélags Íslands des. 2004

„Hræðilegt og fræðilegt. Umræður um forsætisráðherrabókina”. Fréttabréf Sagnfræðingafélags Íslands, nr. 138, desember 2004, bls. 4-5.

Í þessari grein eru raktar þær deilur sem urðu um bókina Forsætisráðherrar Íslands sem kom út árið 2004. Þarna má einnig finna mín sjónarmið. Til frekari glöggvunar má lesa erindi Ólafs Teits Guðnasonar, ritstjóra verksins, og gagnrýni eins helsta gagnrýnandans í stétt sagnfræðinga, Jóns Þórs Péturssonar. Þau voru flutt á málþingi um bókina í ReykjavíkurAkademíunni 17. sept. 2004.

"Úti í móa", Fréttablaðið 5. júlí 2011

Geir H. Haarde bar ekki ábyrgð á hruninu í allri sinni mynd, og allra síst bar hann lagalega ábyrgð. Það er a.m.k. mat mitt, byggt á því að hafa legið í nær hálft ár yfir heimildum um ekkert annað en aðdraganda hrunsins, og reynt að lúslesa Rannsóknarskýrsluna miklu. Þar að auki er mér hlýtt til Geirs, þótt okkar kynni séu fráleitt mikil. Ég skil hans afstöðu í málsvörn sinni fyrir Landsdómi og "dómi sögunnar". En öllu má samt ofgera. Um það snýst þessi litla grein.

"Engin ríkisábyrgð?" Fréttablaðið 10. mars 2010

Í þessari grein er bent á þá goðsögn að Icesave-deilan hafi snúist meðal annars eða að mestu leyti um það að íslensk stjórnvöld hafi ekki viljað stofna til ríkisábyrgðar á skuldbindingum einkabanka. Ekkert var fjær sanni, a.m.k. að því er varðaði íslensk útibú Landsbankans, eða réttara sagt: íslensk útibú Landsbankans sem voru staðsett á Íslandi.

"Goðsagnir þorskastríðanna", Fréttablaðið 16. febrúar 2011

Í þessari grein er áfram glímt við goðsagnir þorskastríðanna. Óhætt er að segja að hún hafi vakið mikla athygli og viðbrögð, a.m.k. í þeim skammtímaleik sem dægarmálaumræðan getur verið og er því vísað hér til endursagnar Egils Helgasonar. Við hana voru gerðar ýmsar athugasemdir með og á móti en því miður (eða sem betur fer) hafa þær ekki lifað af endurskipulagningu á vef Eyjunnar.

"Sagan á líðandi stundu", Fréttabréf Sagnfræðingafélags Íslands, mars 2010

Í þessari grein sem birtist í marshefti Fréttabréfs Sagnfræðingafélags Íslands árið 2010 (bls. 6-7) er rætt um ólíka afstöðu sagnfræðinga og stjórnmálamanna til liðinnar tíðar. Einkum eru orð Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, formanns Framsóknarflokksins, gerð að umtalsefni. Það athugist að í greininni er þau sögð hafa fallið í ræðu 29. ágúst 2009. Þetta á að vera 28. ágúst.

Syndicate content


Drupal vefsíða: Emstrur