Skip to Content

Fræðigreinar og fyrirlestrar

"Stjórnarmyndanir á Íslandi, 1971-2007" (2007)

„Stjórnarmyndanir á Íslandi, 1971-2007. Frá Framsóknaráratugum til drottinsvalds Sjálfstæðisflokksins (með drauminn um samfylkingu jafnaðarmanna í bakgrunni“. Stjórnmál og stjórnsýsla – veftímarit. 1. tbl. 3. árg. (júlí 2007).

Greinin fjallar um það sem segir í heiti hennar. Hún er ekki mjög greinandi eða analýtísk, og þó. En ég man að góðir ritrýnar fundur meðal annars að þessu, enda væntanlega stjórnmálafræðingar frekar en sagnfræðingar. Í greininni er ekki sagt nákvæmlega rétt frá afstöðu Jóns Sigurðssonar og Framsóknarflokksins í kosningunum 2007. Afstöðu Jóns til þeirra daga má finna í grein hans í sama tímariti árið 2010.

""Þeir fólar sem frelsi vort svíkja". Lög, ásakanir og dómar um landráð á Íslandi" (2009)

„„Þeir fólar sem frelsi vort svíkja“. Lög, ásakanir og dómar um landráð á Íslandi“. Saga 47. árg. nr. 2, 2009, bls. 55-88.

Í greininni er farið stuttlega yfir sögu "landráða" á Íslandi. Ástæða skrifanna var sú að Sigrún Pálsdóttir, ritstjóri Sögu, bað mig um að skrifa stuttlega um efnið og það óx svo upp í "lærða" fræðigrein sem var alveg í lagi, ekki síst fyrir tilstilli góðra ritrýna sem bentu á margt sem betur mátti fara, ekki síst í köflum um fyrri aldir þar sem ég var ekki sterkur á svellinu.

Þegar fram líða stundir verða hinar ósanngjörnu ásakanir um landráð í sambandi við bankahrunið eða Evrópusambandsaðild fróðlegt rannsóknarefni. Í janúar 2010 flutti ég erindi í Háskólanum í Reykjavík um efni greinarinnar og má sjá umsagnir um það hér og hér.

"Bylting á Bessastöðum. Embætti forseta Íslands í valdatíð Ólafs Ragnars Grímssonar" (2010)

„Bylting á Bessastöðum. Embætti forseta Íslands í valdatíð Ólafs Ragnars Grímssonar“. Skírnir 184. ár (vor 2010), bls. 61-99.

Í þessari grein eru raktar þær breytingar sem höfðu orðið á embætti forseta Íslands í valdatíð Ólafs Ragnars Grímssonar (og orðið valdatíð var notað af ráðnum hug). Sumar urðu út af breyttum tíðaranda, aðrar einöngu fyrir tilstilli hans. Að mörgu leyti er ég ekki aðdáandi Ólafs Ragnars á forsetastóli. Engu þarf ég þó að kvarta undan í persónulegum samskiptum við hann og maðurinn er auðvitað hamhleypa til vinnu, fullur eldmóðs og dugnaðar, kapps og metnaðar. Það hlýtur að teljast kostur hans - og galli.

Stuttar fréttir Pressunnar sem byggjast á greininni má finna hér og hér.

"Tjaldað til einnar nætur. Uppruni bráðabirgðastjórnarskrárinnar" (2011)

„Tjaldað til einnar nætur. Uppruni bráðabirgðastjórnarskrárinnar“. Stjórnmál og stjórnsýsla 7 árg. nr. 1, 2011, bls. 61‒72. Grein þessa má nálgast hér. Hún er að stofni til erindi sem ég flutti á aðalfundi Stjórnarskrárfélagsins í apríl 2011. Stutta samantekt Þorvaldar Gylfasonar á efni hennar má finna hér.

"Símahleranir á Íslandi og öryggi ríkisins í kalda stríðinu" (2006)

"Símahleranir á Íslandi og öryggi ríkisins í kalda stríðinu", Þriðja íslenska söguþingið 18-21. maí 2006 (Reykjavík 2006), bls. 434-445.

Stunduðu íslensk stjórnvöld símahleranir í kalda stríðinu? Þetta er stór spurning. Hennar hefur stundum verið spurt, allt frá því að Þjóðviljinn fullyrti snemma á þessum árum öfga og ótta að lögreglan hleraði síma forystumanna sósíalista, til órólegu áranna í kringum 1970 þegar ýmsir vinstrisinnar þóttust vissir um að hleranir ættu sér stað, og í raun til okkar daga því þessu hefur öðru hvoru verið haldið fram eftir að kalda stríðinu lauk. Aldrei hefur skýrra svara þó beinlínis verið krafist og stjórnvöld hafa aldrei viðurkennt að símar hafi verið hleraðir á þessu tímabili. Órækar sannanir hafa ekki heldur fundist en í þessu erindi er ætlunin að bæta úr því.

Sagan hefst í mars 1949. Mánudaginn 21. mars sneru þrír ráðherrar heim frá viðræðum í Washington um fyrirhugað varnarbandalag vestrænna ríkja. Þetta voru sjálfstæðismaðurinn Bjarni Benediktsson dómsmálaráðherra og utanríkisráðherra, alþýðuflokksmaðurinn Emil Jónsson viðskiptaráðherra, iðnaðarráðherra og samgönguráðherra og framsóknarmaðurinn Eysteinn Jónsson menntamálaráðherra, kirkjumálaráðherra og flugmálaráðherra. Þeir lögðu eindregið til að Ísland gengi í bandalagið. Frá áramótum eða svo höfðu sósíalistar og hlutleysissinnar mótmælt þeim áformum og nú hitnaði í kolunum. Fimmtudagskvöldið 24. mars hélt Sósíalistaflokkurinn fjölmennan mótmælafund í Listamannaskálanum við Kirkjustræti. Næsta morgun gátu Reykvíkingar lesið frásögn Þjóðviljans af fundinum og einnig var látið að því liggja að enn öflugri mótmæli væru í vændum:

Fundurinn sýndi að þegar Bandaríkjalepparnir leggja hinn nýja landráðasamning fyrir Alþingi, munu Reykvíkingar tugþúsundum saman koma og mótmæla, til að hindra að hann verði gerður af þingmönnum – sem þjóðin mun sparka – heldur að málið verði lagt undir atkvæði þjóðarinnar allrar.[1]

 

Hverju var hótað? Laugardaginn 26. mars svaraði Morgunblaðið heitingum Þjóðviljans í nokkurs konar forystugrein á forsíðu: „Hér er ekki hægt um að villast. Kommúnistar hafa boðað uppreisn í landinu.“[2] Sjálfstæðismönnum sýndist ógnin augljós – og hart mætti hörðu. Í dómsmálaráðuneytinu var samið bréf til sakadómarans í Reykjavík, Valdimars Stefánssonar. Fyrst voru skrif Þjóðviljans rakin og bent á að þetta málgagn Sósíalistaflokksins hefði áður birt „greinar í hótunar stíl, þótt eigi hafi verið svo freklega að orði kveðið sem hér“. Síðan var komið að kjarna málsins:

Af hinum tilvitnuðu ummælum virðist mega ráða að tilætlunin sé sú að hindra Alþingi í störfum sínum að því er snertir þetta mál og heyra því hótanir blaðsins undir 11. kafla hegningarlaganna samanber 100. grein [um atlögu að Alþingi og gátu viðurlög verið lífstíðarfangelsi]. Ráðuneytið leggur ríka áherzlu á að reynt verði til hins ítrasta að upplýsa á hvern hátt framkvæmd þessara hótana er undirbúin og leggur því fyrir yður, herra sakadómari, að taka mál þetta þegar í stað til rannsóknar. Vill ráðuneytið í því sambandi beina því til yðar, hvort ekki þætti tiltækilegt að láta hlusta í símanúmerum forráðamanna Þjóðviljans og annarra þeirra er líklegt má telja að standi að þessum hótunum.[3]

 

Síðar þennan laugardag fékk sakadómari bréf ráðuneytis í hendur. Hann setti lögreglurétt og kvað upp svofelldan úrskurð:

Með tilliti til hins framlagða bréfs dómsmálaráðuneytisins og þar sem ætla má af hinum tilgreindu ummælum dagblaðsins Þjóðviljans, að áformað sé að hindra Alþingi í störfum sínum með ofbeldi, þykir rétt að ákveða, að hlustað skuli fyrst um sinn á símtöl þau, sem fram fara frá eftirtöldum símum hér í bænum og við þá, og efni þeirra ritað, lögreglunni til afnota: [16 símanúmer].[4]

Væntanlega hófust hleranir samdægurs, þó ekki væri nema vegna þess að næsta morgun, sunnudaginn 27. mars, sagði Þjóðviljinn: „víðtækar símahleranir eru hafnar, bæði hjá Þjóðviljanum og ýmsum „hættulegum“ einstaklingum.“[5] Hér má leiða líkur að því að einhver hjá lögreglunni hafi „lekið“ eða einhver úr röðum símamanna; þeir voru vissulega til þar sem voru á móti símahlerunum og studdu sósíalista að málum.

Alls var úrskurðað um hlerun í sextán símanúmer. Tvö þeirra tilheyrðu Sósíalistaflokknum og þrjú Þjóðviljanum. Hin voru í heimahúsum. Þar af voru þrjú á heimilum alþingismanna. Athygli vekur að dómsmálaráðuneytið og sakadómari studdust ekki beinlínis við fjarskiptalög frá 1941 og þá heimild til hlerana sem þar var að finna.[6] Úrskurðurinn var frekar í anda frumvarps til laga um meðferð opinberra mála sem Bjarni Benediktsson dómsmálaráðherra hafði lagt fram á Alþingi árið 1948. Það hafði ekki hlotið brautargengi en í því sagði: „Dómari getur úrskurðað hlustanir í síma, sem sökunautur hefur eða ætla má hann nota, enda varði brot minnst tveggja ára refsivist.“[7]

Helgina 26. til 27. mars hófust hleranir og miðvikudaginn 30. mars 1949 varð stóri slagurinn á Austurvelli þegar Alþingi samþykkti inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið. Lögregla og sjálfboðaliðar, flestir sjálfstæðismenn, börðust við andstæðinga aðildar; táragasi var beitt og það var líklega hrein heppni að enginn lét lífið. Daginn eftir var þó allt með kyrrum kjörum og Guðmundur Hlíðdal póst- og símamálastjóri fékk þá tilkynningu, frá sakadómara að því er virtist, að á miðnætti skyldi öllum símahlerunum hætt.[8] Svo fór þó ekki. Þeim var haldið áfram að eindreginni ósk ríkisstjórnarinnar.[9] Miðvikudaginn 6. apríl var númerum að vísu fækkað í níu og þremur dögum síðar ákvað sakadómari svo að öllum símahlerunum skyldi hætt.[10]

Koma hershöfðingja og herliðs 1951

Næst var leitað úrskurðar um hleranir í janúar 1951. Þá hafði ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks tekið við völdum af stjórn þeirra flokka og Alþýðuflokksins. Snemma í mánuðinum var tilkynnt að hingað til lands væri von á Dwight Eisenhower, yfirhershöfðingja NATO (og síðar forseta Bandaríkjanna). Þjóðviljinn mótmælti komu hershöfðingjans harðlega og lét að því liggja að þótt hann þyrfti ekki að óttast um líf sitt og limi myndi „óvild þjóðarinnar ... umlykja hann“.[11] Var hætta á ferðum? Í bréfi dómsmálaráðuneytis til sakadómara 17. janúar sagði að líklegt þætti „að kommúnistar hafi í hyggju að stofna til óspekta í sambandi við væntanlega komu Dwight Eisenhower“. Upplýsa þyrfti „á hvern hátt framkvæmd þessara óspekta er fyrirhuguð“ og lagði ráðuneytið því til að 15 símanúmer yrðu hleruð.[12]

Sakadómari féllst á að það yrði gert „fyrst um sinn“. Í þetta sinn var úrskurðað um hlustun í eitt símanúmer Þjóðviljans og annað hjá Sósíalistaflokknum, auk síma Verkamannafélagsins Dagsbrúnar og Bókabúðar Máls og menningar. Síðan var úrskurðað um hlerun hjá 11 einstaklingum, að því er næst verður komist og voru tveir alþingismenn í þeim hópi. Eisenhower kom síðan og fór. Ólíkt því sem gerðist 1949 felldi sakadómari ekki formlegan úrskurð í þetta sinn um það að hlerunum skyldi hætt. Það hlaut þó að hafa gerst eftir brottför hershöfðingjans; annars vegar vegna þess að aðgerðirnar áttu aðeins að vara „fyrst um sinn“ og hins vegar vegna þess að stuttu síðar var kveðinn upp nýr úrskurður um símahleranir.

Fyrst er þess að geta að í febrúar 1951 samþykkti Alþingi lög um meðferð opinberra mála; að stofni til frumvarpið sem hafði verið lagt fram þremur árum fyrr. Í lögunum var að finna þetta ákvæði: „Dómari getur, þegar öryggi ríkisins krefst þess eða um mikilsvert sakamál er að ræða, úrskurðað hlustanir í síma, sem sökunautur hefur eða ætla má hann nota.“ Það vekur nokkra furðu að engar umræður urðu á þingi um þessa heimild. Enginn mótmælti, ekki einu sinni sósíalistarnir sem þóttust vita fyrir víst að símar þeirra hefðu verið hleraðir árið 1949. Ég kann ekki skýringu á þessu eins og sakir standa.

Síðan leið ekki á löngu uns reyndi á nýju lögin. Vorið 1951 höfðu bandarísk og íslensk stjórnvöld náð samkomulagi um það að bandarískt herlið sneri á ný til Íslands. Mánudagskvöldið 23. apríl var fundur í fulltrúaráði Sósíalistafélags Reykjavíkur í höfuðstöðvum sósíalista, að Þórsgötu 1 í Reykjavík. Í fundargerðarbók félagsins segir að rætt hafi verið um að 1. maí væri framundan. „Okkur [ber] að gera hann stóran dag“, sögðu fulltrúaráðsmenn.[13] Þennan dag eða daginn eftir, þriðjudaginn 24. apríl, var ekkert í Þjóðviljanum sem gaf til kynna að miklar æsingar væru í vændum. Þó höfðu lögregluyfirvöld komist að raun um eitthvað sem olli þeim ugg. Þriðjudaginn 24. apríl skrifaði dómsmálaráðuneytið sakadómara að lögreglan í Reykjavík teldi sig „hafa ástæðu til að ætla að friði og reglu geti stafað hætta af andstæðingum væntanlegra aðgerða í öryggismálum landsins“. Lagt var til að 25 símanúmer yrðu hleruð.[14] Daginn eftir var settur lögregluréttur og úrskurður kveðinn upp; heimildin var veitt og hlerað skyldi „fyrst um sinn“.[15]

Í þetta sinn var úrskurðað um hlustun í fjögur símanúmer Þjóðviljans, önnur fjögur hjá Sósíalistaflokknum og samtökum tengdum honum, og eitt símanúmer Dagsbrúnar. 16 heimasímar voru hleraðir; fjórir þeirra hjá alþingismönnum. Hinn 2. maí var síma eins þingmanns til viðbótar bætt við.[16] Laugardaginn 5. maí 1951 var varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna undirritaður og tvemur dögum síðar kom bandarískt herlið til landsins. Ekki er ljóst hvort símahlerunum linnti þann dag en ætla verður að það hafi verið þá eða næstu daga.

Landhelgissamningurinn 1961

Hvað gerðist næst í þessari sögu? Árin 1952 og 1955 urðu afar langvinn og erfið verkföll í landinu. Því hefur verið haldið fram að símar hafi þá verið hleraðir. Ég hef ekki fundið heimildir um það. Árið 1956 komst stjórn Framsóknarflokks, Alþýðuflokks og Alþýðubandalags til valda í landinu (Alþýðubandalagið var fyrstu árin kosningabandalag sósíalista og vinstri sinnaðra jafnaðarmanna sem klufu sig úr Alþýðuflokknum). Í árslok 1958 brast stjórnarsamstarfið en fyrr það ár hafði stjórnin afrekað að færa fiskveiðilögsöguna út í 12 mílur sem leiddi til fyrsta þorskastríðsins við Breta.

Síðla árs 1960 var sú deila enn óleyst en þá var ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks (Viðreisnarstjórnin) sest að völdum. Þegar hér var komið sögu hafði varnarliðið verið á Íslandi í nær áratug. Mótmæli andstæðinga þess höfðu lengst af verið frekar máttlaus. Sumarið 1960 fóru menn þó að sækja í sig veðrið. Keflavíkurganga var haldin í fyrsta sinn og í september voru Samtök hernámsandstæðinga stofnuð á Þingvöllum. Mánuði síðar gerðist það í Reykjavík að íslenskir og breskir embættismenn hófu samninga um lausn landhelgismálsins. Fyrsta verk Samtakanna nýju var að mótmæla þeim og hvers kyns undanslætti frá 12 mílunum.

Í lok febrúar 1961 lá fyrir samkomulag um lausn landhelgismálsins sem ráðamenn í Reykjavík og London gátu sætt sig við. En hvernig myndi almenningur taka því hér á landi? Var hugsanlegt að andstaðan yrði jafnmikil og við inngönguna í NATO árið 1949? Hinn 26. febrúar 1961 lagði dómsmálaráðuneytið til við sakadómara að 14 símar yrðu hleraðir. Rökstuðningurinn var þessi:

[Ó]ttast má að tilraunir verði gerðar til að trufla starfsfrið Alþingis á næstu dögum en þar verða til umræðu málefni, sem valdið hafa miklum deilum á þessu þingi og einnig valdið hótunum um ofbeldisaðgerðir, er til frekari meðferðar kemur á því, þannig að öryggi ríkisins geti stafað hætta af ...[17]

Sem fyrr féllst sakadómari á málaleitan dómsmálaráðuneytis. Þrjú þeirra símanúmera sem úrskurðað var um hlerun hjá tengdust Alþýðubandalaginu; þau voru hjá Sósíalistaflokknum, Sósíalistafélagi Reykjavíkur og Æskulýðsfylkingunni, ungliðasamtökum sósíalista. Þrjú númer voru skráð hjá Verkamannafélaginu Dagsbrún. Sími Alþýðusambands Íslands, ASÍ, var einnig nefndur. Í þetta sinn var ekki hlerað hjá Þjóðviljanum en hins vegar var úrskurðað um hlerun í síma Samtaka hernámsandstæðinga.[18] Alþingi samþykkti svo landhelgissamninginn við Breta. Í þingsölum líkti stjórnarandstaðan honum við landráð en á þingpöllum og utan dyra var allt með kyrrum kjörum. Óeinkennisklæddir lögreglumenn munu þó hafa verið á ferli í þinghúsinu.[19]

Heimsókn Lyndons B. Johnson 1963

Segja má að símahleranir hefðu orðið mun færri á Íslandi í kalda stríðinu ef tignir gestir að utan hefðu látið vera að sækja landið heim. Í september 1963 var von á varaforseta Bandaríkjanna, Lyndon B. Johnson. Samtök hernámsandstæðinga ákváðu að nýta tækifærið og mótmæla erlendri hersetu á Íslandi. Þau vildu einkum láta í ljós harða andúð við áform um aukin hernaðarumsvif í Hvalfirði. Samtökin skrifuðu því lögreglustjóra fimmtudaginn 12. september að þegar varaforsetinn héldi af fundi í Háskólabíói hjá Varðbergi, félagi ungra áhugamanna um vestræna samvinnu, hygðust þau afhenda honum mótmælaorðsendingu. Auk þess yrðu fluttar ræður í gjallarhorn og fánum komið fyrir við kvikmyndahúsið. „Samtök hernámsandstæðinga leggja höfuðáherslu á að þessi atburður fari fram með fyllstu kurteisi og friðsemd,“ sagði svo í bréfinu.[20]

Lögreglustjóri var efins um það og sömu sögu var að segja í dómsmálaráðuneyti. Samdægurs var skrifað bréf þar til yfirsakadómara (það embætti varð til síðla árs 1961) og því „beint til“ hans að heimilað yrði að hlusta á samtöl í sex símanúmerum vegna þess að óspektir gætu verið í vændum.[21] Sakadómur var strax settur. Heimildin var veitt því ætla mætti, eins og sagði í úrskurði yfirsakadómara, að óeirðir kynnu „að skaða öryggi ríkisins og að aðrar ófyrirsjáanlegar og skaðlegar afleiðingar gætu leitt af fyrir stjórnvöld landsins“. Í þetta sinn var úrskurðað um hlerun í einu símanúmeri Þjóðviljans, einu hjá Sósíalistaflokknum og öðru hjá Sósíalistafélagi Reykjavíkur. Sími hernámsandstæðinga var nefndur í úrskurðinum og sími tveggja einstaklinga. Annar þeirra var alþingismaður.[22]

Lögreglustjóri brá líka á það ráð næsta dag, 13. september, að banna fyrirhuguð fundahöld Samtaka hernámsandstæðinga við Háskólabíó. Forsvarsmenn þeirra sögðu aftur á móti að samtökin ættu skýlausan rétt samkvæmt stjórnarskránni að halda útifund. Þeir tilkynntu þó að hvorki yrðu fluttar ræður né gjallarhorn nýtt og laust fyrir örlagadaginn 16. september náðu þeir og lögregluyfirvöld þeirri málamiðlun að autt svæði yrði milli Háskólabíós og Hótel Sögu, og skyldu hernámsandstæðingar safnast saman norðan þess. Síðan myndi fulltrúi þeirra afhenda varaforsetanum mótmælaorðsendingu á þessu einskis manns landi. Svo fór að vísu ekki þegar á reyndi og allt fór í eina þvögu; Varðbergsmenn og hernámsandstæðingar lentu í stimpingum en einhvern veginn tókst þó að færa Johnson mótmælin.[23] Flaug hann svo heim á leið og næstu ár dofnaði mjög yfir starfi hernámsandstæðinga. Í þessari sögu sem hér er sögð gerðist ekkert í frásögur færandi fyrr en átakaárið mikla, 1968.

Utanríkisráðherrafundur Atlantshafsbandalagsins 1968

Um þessar mundir var Æskulýðsfylkingin, eða Fylkingin í daglegu tali, orðin öflugri en hún hafði verið mörg undanfarin ár; hún var að verða „aktívari“. Sunnudagurinn 26. maí 1968 var sjómannadagur á Íslandi og jafnframt „H-dagur“ þegar skipt var yfir í hægri umferð á Íslandi. Lögregla hafði því í nógu að snúast og í ofanálag voru herskip nokkurra NATO-ríkja komin í kurteisisheimsókn til Reykjavíkur. Fylkingarfélagar tóku sig til ásamt fleirum, máluðu slagorð á skipin og kom til nokkurra ryskinga. Stjórnvöldum fannst þetta ekki lofa góðu því í lok júní stóð til að halda hér utanríkisráðherrafund NATO-ríkjanna og 30. maí gat að líta þessa klausu í Þjóðviljanum: „Samtök hernámsandstæðinga: miðnefnd samtakanna efnir til fundar í kvöld kl. 8:30 í Aðalstræti 12. Dagskrá: Mótmælaaðgerðir vegna ráðherrafundar Nató. – Framkvæmdanefnd.“[24] Á fundinum kom fram sá vilji að efna til mótmæla „í einni eða annarri mynd“ og við því vildu stjórnvöld bregðast.[25] Í dómsmálaráðuneytinu var bréf samið og sent yfirsakadómara:

Í síðari hluta þessa mánaðar verður haldinn í Reykjavík ráðherrafundur Norður-Atlanzhafsbandalagsins og hafa borizt út ákveðnar fregnir af því að hafinn sé undirbúningur að því að stofnað verði til óeirða vegna fundahaldanna, ef til vill með þátttöku sérþjálfaðra erlendra aðila. Þykir því brýn nauðsyn vegna almannaöryggis að úrskurðað verði um hlustun í eftirtalin símanúmer í Reykjavík, til þess að unnt verði að komast að fyrirætlunum um lögbrot er varða öryggi ríkisins.[26]

 

Illt var í efni ef von var sérþjálfaðra óróaseggja. Einhvern veginn hafði lögreglan komist á snoðir um það að grískir útlagar, sem höfðu flúið land þegar hópur herforingja rændi völdum í landi þeirra ári áður, væru væntanlegir og hygðust halda uppi mótmælum þar sem gríski utanríkisráðherrann væri nærri.

Nú bar svo við að úrskurður yfirsakadómara fékkst ekki um leið og hans var beðið. Þessu olli fjarvera hans en 8. júní kvað hann upp þann úrskurð að til og með 27. júní – degi eftir ráðherrafundinn – mætti hlera 17 símanúmer því ætla mætti „að í sambandi við þennan fund geti komið til atferlis, sem skaðað gæti öryggi ríkisins eða á annan hátt varðað við 88. eða 95. gr. almennra hegningarlaga ...“.[27]

Þær greinar voru í Landráðakafla laganna og var 88. greinin svohljóðandi:

Hver, sem opinberlega í ræðu eða riti mælir með því eða stuðlar að því, að erlent ríki byrji á fjandsamlegum tiltækjum við íslenska ríkið eða hlutist til um málefni þess, svo og hver sá, er veldur hættu á slíkri íhlutun með móðgunum, líkamsárásum, eignaspjöllum og öðrum athöfnum, sem líklegar eru til að valda slíkri hættu, skal sæta varðhaldi eða fangelsi allt að sex árum. Ef brot þykir mjög smávægilegt, má beita sektarhegningu.

95. grein hegningarlaganna hljóðaði svo: „Hver, sem opinberlega smánar erlenda þjóð eða erlent ríki, æðsta ráðamann, þjóðhöfðingja þess, fána þess eða annað viðurkennt þjóðarmerki, fána Sameinuðu þjóðanna eða fána Evrópuráðs, skal sæta sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að sex árum, ef miklar sakir eru.“

Tvö þeirra númera sem úrskurðað var um hlerun í voru hjá Sósíalistaflokknum (Alþýðubandalaginu) og eitt hjá Dagsbrún, Samtökum hernámsandstæðinga, Þjóðviljanum, Æskulýðsfylkingunni og MÍR, menningartengslum Íslands og ráðstjórnarríkjanna. Svo voru tíu heimasímar tilteknir, þar af tveir á heimilum alþingismanna.[28]

Mánudaginn 24. júní var utanríkisráðherrafundur NATO settur í Háskólabíói. Fyrir utan mótmæltu Fylkingarfélagar og aðrir. Að setningarathöfn lokinni héldu ráðherrar að aðalbyggingu Háskólans. Mótmælendur höfðu fengið leyfi til þess að halda fund í Vatnsmýrinni og ganga þangað frá Hagatorgi, um Suðurgötu og svo niður Hringbrautina. En þegar þeir komu að trjágöngunum frá þeirri götu að aðalbyggingunni sáu þeir að við þau var engin gæsla. Freistingin var of mikil; hægri beygja var tekin og andófsmenn settust á tröppur aðalbyggingarinnar með spjöld sín og skilti, hrópandi slagorð gegn NATO, Víetnamstríðinu og herforingjunum í Grikklandi. Laganna vörðum fannst þeir illa sviknir og þarna urðu ryskingar. Lögreglu tókst þó að ryðja tröppurnar og friður komst á.[29] Segir svo ekki meira hér af þessum átökum annað en það að væntanlega var símahlerunum hætt 27. júní eins og kveðið var á um.

Rogers, Nixon og Pompidou, 1972-73

Í hönd fóru enn fleiri átök milli lögreglu og mótmælenda; Þorláksmessuslagurinn frægi 1968, kröftug mótmæli við sendiráð Bandaríkjanna og aðrar aðgerðir næstu ár. Og vorið 1972 var enn von á áhrifamanni í heimsókn. Í byrjun maí var William Rogers, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, staddur hér á landi. Ætlunin var meðal annars að hann heimsækti Árnagarð og skoðaði þar handritin.

Róttækar stúdentar ákváðu að við það mætti ekki una og Fylkingarfélagar voru sama sinnis. Fólk var hins vegar sannfært um að lögreglan hleraði síma svo ekki var rætt um þau áform heldur var krókur látinn koma á móti bragði, að því er sagan segir. Símtal var sett á svið og haft á orði að því miður væru stúdentar svo latir, í próflestri, eða forfallaðir að öðru leyti að ekki verði hægt að efna til mótmæla. Í raun fylltu stúdentar og aðrir mótmælendur svo hvern krók og kima í Árnagarði. Þegar Rogers mætti þar spratt fólkið fram og meinaði honum og fylgdarliði inngöngu.

Þetta þótti mikill sigur og „símaplottið“ hefur lengi verið í minnum haft. Ég hef hins vegar engar heimildir séð um það að úrskurður hafi verið kveðinn upp um símahleranir út af heimsókn Rogers. Menn sem til þekkja um þau mál minnast þess ekki heldur að þá hafi verið gripið til slíkra ráða, og muna þeir þó aðra atburði í þessari sögu vel. Og skemmst er frá því að segja að eftir ráðherrafundinn sumarið 1968 var ekki kveðinn upp úrskurður um símahleranir vegna öryggis ríkisins til ársins 1976, þess árs sem minni rannsókn lýkur.

Þetta stemmir ekki við sannfæringu margra þeirra sem voru í eldlínunni í þeirri róttæknibylgju sem reis á Íslandi frá árinu 1968 og fram á miðjan áttunda áratug síðustu aldar eða svo. Ýmsir í þeim hópi hafa alla tíð verið vissir um að kerfisbundnar símahleranir hafi verið stundaðar hér. Þeir hafa til dæmis bent á að í lögreglustöðinni við Hverfisgötu, sem komst í fulla notkun snemma á áttunda áratugnum, hafi símahleranir verið hægðarleikur vegna þess að Almannavarnir voru þar líka til húsa með sérstakan neyðaraðgang að símkerfinu. Í nýju stöðinni mun hafa verið aðstaða til símahlerana en sú mun líka hafa verið raunin í þeirri gömlu við Pósthússtræti.

Þar að auki standast sumar þeirra vísbendinga um símahleranir, sem fólk þóttist heyra, örugglega ekki; að það hefði heyrst andardráttur á línunni, bergmál eða sífelldir skruðningar. Ekki er unnt að fullyrða að sama tækni hafi alltaf verið viðhöfð en leiða má líkur að því að við flestar þær símahleranir, sem hér hefur verið greint frá, hafi verið stuðst við segulband. Vera má að böndin hafi tekið upp látlaust en einnig er hugsanlegt að þau hafi farið í gang við hringingu, eða þegar sá eða sú, sem hringt var í, lyfti upp símtólinu og straumur komst á línuna. Útvaldir lögregluþjónar, sem lögreglustjórinn í Reykjavík og dómsmálaráðherra báru fullt traust til, sáu um að hlusta á samtöl og símnotandi átti ekkert að heyra. Skruðningar og önnur aukahljóð þurftu alls ekki að fylgja símahlerunum.

Niðurstöður

Það liggur beint við að spyrja hvers yfirvöld urðu vísari við hleranirnar? Svarið er einfalt: Við fáum nær örugglega aldrei að vita neitt um það. Öllum gögnum um þessar lögregluaðgerðir mun hafa verið eytt; í síðasta lagi árið 1977. Einnig verður að spyrja: Voru þær símahleranir, sem hér hefur verið greint frá, löglegar, eða réttlætanlegar? Eru hleranir það einhvern tímann? Vorið 2006 fjallaði Morgunblaðið í forystugrein um fregnir af símtalaskráningu í Bandaríkjunum og gagnrýndi þær. „Auðvitað kemur engum við hver hringir í hvern,“ sagði blaðið: „Það kemur engum við hver talar við hvern.“[30]

Það er vissulega hægt að halda því fram að símahleranir undir því yfirskini að öryggi ríkisins sé í voða séu pólitískar njósnir og eigi aldrei rétt á sér. Það er sjónarmið í sjálfu sér. Á hinn bóginn er hægt að benda á að landslög leyfðu, og leyfa enn, símahleranir við ákveðnar kringumstæður. Í forystugrein Morgunblaðsins, sem minnst var á, var einmitt tekið fram að það geti reynst nauðsynlegt að hlera símtöl „vegna fíkniefnarannsókna og vegna baráttunnar við hryðjuverkamenn“. Einföld svör – já eða nei – duga að mínu mati ekki við þeirri spurningu hvort þær símahleranir, sem hér hefur verið greint frá, hafi átt rétt á sér. Við verðum líka að hafa í huga þann tíðaranda sem sveif yfir. Þetta voru ár óttans, ár öfga, jafnvel ár haturs. Við vorum í hita kalda stríðsins.

Í upptalningunni á dómsúrskurðum um símahleranir hér á undan einsetti ég mér að skýra aðeins frá staðreyndum sem ekki yrði deilt um. Núna ætla ég að leggja mitt mat á þær. Það getur verið að ég skipti síðar um skoðun að einhverju leyti, einkum ef okkur tekst að afla frekari upplýsinga um þessi efni, en þetta er það sem ég álít núna. Það getur líka vel verið að fólk verði mér ósammála, einkum ef það hefur ákveðnar skoðanir á þessum málum. Og það er auðvitað alveg sjálfsagt.

Að mínu mati var það verjandi að hlera síma þegar Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið árið 1949. Heiftin var það mikil, heitingar Þjóðviljans það harðorðar, að mér sýnist stjórnvöld hafa haft réttmæta ástæðu til að ætla að Alþingi yrði hindrað í störfum sínum. Hleranirnar árið 1951 – fyrst þegar Eisenhower kom og svo bandarískt herlið – verður líka að sjá í því ljósi að kalda stríðið var í algleymingi. Sumarið áður höfðu herir kommúnista í Norður-Kóreu ráðist suður yfir landamærin svo Kóreustríðið blossaði upp. Yfirmenn öryggismála á Íslandi nutu leiðsagnar Bandaríkjamanna og ráðfærðu sig einnig við starfsbræður í Noregi og Danmörku. Mér finnst líklegt að þeir hafi fengið þau skilaboð að símahleranir væru illnauðsynlegt öryggistæki í baráttunni við heimskommúnismann. Og ekki vantaði íslenska sósíalista þá sannfæringu á þessum árum að þeir gætu þurft að beita ofbeldi í nafni hugsjónanna. Hatrammir andstæðingar þeirra höguðu sér eftir því.

Ég tel aftur á móti að þær hleranir sem fram fóru þegar Alþingi fjallaði um landhelgissamninginn við Breta árið 1961 orki tvímælis. Engar vísbendingar voru um undirbúning fjöldamótmæla eins og 1949, og þarna var heimilað að hlera síma fjögurra alþingismanna á sama tíma og þingið hafði mikilvægt málefni til umfjöllunar. Slíkar hleranir nálgast jafnvel pólitískar njósnir.

Símahleranirnar í september 1963, þegar Lyndon B. Johnson kom til landsins, má setja í víðara samhengi kalda stríðsins. Í upphafi ársins hafði orðið uppvíst um klaufalega tilburði sovéskra KGB-manna að fá íslenskan mann til að njósna fyrir sig og æðstu ráðamenn íslenskra öryggismála þóttust sjá að fyrst andstæðingarnir beittu svona aðferðum væri þeim leyfilegt að beita öllum þeim vörnum sem lögin leyfðu. En óneitanlega virðist líka óþarft, eða að minnsta kosti óvenju harkalegt, að grípa til þess örþrifaráðs sem símahleranir hljóta að vera vegna mótmæla sem áttu í alla staði að vera friðsamleg. Réð kannski einhverju að valdhafar og lögregluyfirvöld voru staðráðin í að sýna hinum tigna gesti að hér væri allt í röð og reglu?

Í öll þessi skipti sem ég hef rakið má deila um það hjá hverjum var hlerað. Það vekur þannig upp alvarlegar spurningar að árið 1968 er úrskurðað um hlerun í heimasíma tveggja þingmanna. Ljóst mátti vera að þeir höfðu engar óspektir í hyggju.

Nú er komið að lokum þessa erindis. Við upphaf Söguþingsins flutti fræðikonan Liz Stanley frábært erindi um tengsl staðreynda og túlkunar í sagnfræðirannsóknum.[31] Í áraraðir hefur hún grúskað í skjölum um Búastríðið í Suður-Afríku og velt fyrir sér hvernig fólk minnist þess hildarleiks. Hún gerði sér grein fyrir því að frásagnir fólks og rannsóknir hennar hafa verið byggðar á einstaklingsbundinni skynjun, og margt gerðist sem við getum aldrei sagt frá síðar. En aðrar staðreyndir lifa, óhrekjanlegar og óumdeilanlegar. Stanley gat staðið þar sem fangabúðir höfðu verið og þúsundir látið lífið, og hún gat sagt: Þetta gerðist og þeir sem halda öðru fram segja ósatt. Og þeir sem halda því fram að í sagnfræði geti enginn sannleikur falist, aðeins túlkanir okkar sem á eftir komum, ættu að hafa í huga að ef það er enginn sannleikur til þá er ekki heldur til nein lygi; og hverjir græða á því nema lygararnir?

Við höfum núna í áratugi verið án órækra sannana um símahleranir á Íslandi þótt þær hafi átt sér stað og ýmsa hafi grunað sitt. Er öll sagan sögð? Þeirra spurningu verður ekki svarað núna, og eflaust aldrei, en það sem hér hefur komið fram er satt. Þetta gerðist.


[1]Þjóðviljinn, 25. mars 1949.

[2]Morgunblaðið, 26. mars 1949.

[3]ÞÍ. Sakadómur Reykjavíkur. 2005 FB/4. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið til sakadómarans í Reykjavík, 26. mars 1949.

[4]ÞÍ. Sakadómur Reykjavíkur. 2005 FB/4. Lögregluþingbók nr. 249. Úrskurður sakadómarans í Reykjavík 26. mars 1949.

[5]Þjóðviljinn, 27. mars 1949.

[6]Í 2. mgr. 19. gr. þeirra sagði: „Veita [má] lögreglunni aðgang að því að hlusta á símasamtöl, þegar öryggi landsins krefst þess eða um mikilsverð sakamál er að ræða, enda hafi dómsmálaráðherra í hvert skipti fellt skriflegan úrskurð um, að svo skuli gert og um hvaða tímabil.“ Sjá Stjórnartíðindi 1941, A, bls. 46-47.

[7]Alþingistíðindi 1948, A, bls. 36.

[8]ÞÍ. Sakadómur Reykjavíkur. FB/4. Tilkynning til póst- og símamálastjóra, 31. mars 1949.

[9]ÞÍ. Sakadómur Reykjavíkur. 2005 FB/4. Lögregluþingbók nr. 249. Úrskurður sakadómarans í Reykjavík 2. apríl 1949.

[10]ÞÍ. Sakadómur Reykjavíkur. 2005 FB/4. Lögregluþingbók nr. 249. Úrskurður sakadómarans í Reykjavík 8. apríl 1949, og tilkynning til póst- og símamálastjóra, 9. apríl 1949.

[11]Þjóðviljinn, 21. janúar 1951.

[12]ÞÍ. Sakadómur Reykjavíkur. 2005 FB/4. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið til sakadómarans í Reykjavík, 17. janúar 1951.

[13]Lbs. Gögn Sósíalistafélags Reykjavíkur. Askja IV. Fundargerðabók stjórnar fulltrúaráðs Sósíalistafélags Reykjavíkur, 1950-53. Fulltrúaráðsfundur 23. apríl 1951.

[14]ÞÍ. Sakadómur Reykjavíkur. 2005 FB/4. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið til sakadómarans í Reykjavík, 24. apríl 1951.

[15]ÞÍ. Sakadómur Reykjavíkur. 2005 FB/4. Lögregluþingbók nr. 249. Úrskurður sakadómarans í Reykjavík, 25. apríl 1951.

[16]ÞÍ. Sakadómur Reykjavíkur. 2005 FB/4. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið til sakadómarans í Reykjavík, 2. maí 1951, og lögregluþingbók nr. 249. Úrskurður sakadómarans í Reykjavík, 2. maí 1951.

[17]ÞÍ. Sakadómur Reykjavíkur. 2005 FB/4. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið til sakadómarans í Reykjavík, 26. febrúar 1961.

[18]ÞÍ. Sakadómur Reykjavíkur. 2005 FB/4. Úrskurður sakadómarans í Reykjavík, 26. febrúar 1961.

[19]Þjóðviljinn, 11. mars 1961.

[20]Lbs. Gögn samtaka hernámsandstæðinga. „Herstöðvaandstæðingar – ýmsar möppur I-XII“. Samtök hernámsandstæðinga til lögreglustjórans í Reykjavík, 12. september 1963.

[21]ÞÍ. Sakadómur Reykjavíkur. 2005 FB/4. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið til yfirsakadómarans í Reykjavík, 12. september 1963.

[22]ÞÍ. Sakadómur Reykjavíkur. 2005 FB/4. Úrskurður yfirsakadómara, 12. september 1963.

[23]Morgunblaðið og Þjóðviljinn, 17. september 1963.

[24]Þjóðviljinn, 30. maí 1968.

[25]Lbs. SH. „Herstöðvaandstæðingar – ýmsar möppur I-XII“. Gerðabók miðnefndar. Miðnefndarfundur, 30. maí 1968.

[26]ÞÍ. Sakadómur Reykjavíkur. 2005 FB/4. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið til yfirsakadómarans í Reykjavík, 1. júní 1968.

[27]ÞÍ. Sakadómur Reykjavíkur. 2005 FB/4. Úrskurður yfirsakadómara, 8. júní 1968.

[28]Sama heimild.

[29]Morgunblaðið og Þjóðviljinn, 25. júní 1968.

[30]Morgunblaðið, 14. maí 2006 (forystugrein).

[31]Liz Stanley, „Through a glass, darkly: interpretational possibilities and pitfalls in reading the past“. Erindi á Þriðja íslenska söguþinginu, 18. maí 2006.

"Ef kjarnorkusprengja spryngi yfir Reykjavík ..." (2007)

„„Ef kjarnorkusprengja spryngi yfir Reykjavík dæju allir bæjarbúar“. Loftvarnir og almannavarnir á Íslandi, 1951-1973“. Saga, 45. árg. nr. 2, 2007, 7-44.

Í greininni er niðurstaðan sú að náttúruhamfarir hafi í raun bjargað hugmyndinni um almannavarnir á Íslandi því kjarnorkuógnin var í raun aldrei tekin alvarlega. Fróðlegt væri að rekja söguna áfram til okkar daga en líklega yrði niðurstaðan sú sama, að almenningur á Íslandi hafði ekki það miklar áhyggjur af ógninni úr austri og ráðamenn tímdu ekki heldur að verja stórfé til kjarnorkuvarna, enda margir hverjir eins vantrúaðir. Tilvísunin í titli greinarinnar er úr landsprófi vorið 1946. Kalda stríðið birtist á ýmsum stöðum.

Í útdrætti og áhugavaka um greinina segir:

Útdráttur

Í þessari grein er fjallað um ótta við loftárásir og kjarnorkuárásir á Ísland fyrstu áratugi kalda stríðsins. Sá ótti  réð því að stjórnvöld gripu til ákveðinna varna og vildu reyndar ganga mun lengra í þeim efnum. Á hinn bóginn voru viðamiklar varnir við loftárásum mjög kostnaðarsamar, svo ekki væri minnst á viðbúnað gegn kjarnorkuárásum og geisluvirku úrfalli. Og var í raun hægt að verjast þeirri gereyðingarógn? Viðbúnaður og undirbúningur til varnar loftárásum og kjarnorkuárásum gat orkað tvímælis og vakti enda harða gagnrýni, eins og rakið er í greininni.

Skipulegar loftvarnir hófust á Íslandi í seinni heimsstyrjöld en féllu niður að henni lokinni. Aukin spenna milli risaveldanna réð því að árið 1951 voru ný lög sett um loftvarnir og loftvarnanefnd Reykjavíkur var endurvakin. Næstu fimm ár undirbjó hún varnir gegn loftárásum á borgina eftir því sem fjárframlög leyfðu og gerði nær eingöngu ráð fyrir að þær yrðu með svipuðu lagi og verið hafði í heimsstyrjöldinni. Tímamót urðu svo þegar vinstri stjórn Hermanns Jónassonar tók við völdum í landinu árið 1956. Ríkisvaldið hætti þá að veita fé til loftvarna með þeim rökum, sem sósíalistar héldu helst á lofti, að þær væru gagnslausar á atómöld.

Þráðurinn var tekinn upp á nýjan leik þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks komst til valda, undir forystu Ólafs Thors. Almannavarnir ríkisins voru stofnaðar með lögum árið 1962 og til stóð að efla til muna varnir við kjarnorkuógninni, m.a. með útgáfu leiðbeiningabæklings. Af því varð þó aldrei því stjórnvöld óttuðust að slík fræðsla myndi minnka stuðning landsmanna við vestrænt varnarsamstarf. Almannavarnir voru því nánast orðin tóm fyrstu árin og nutu afar lítils stuðnings almennings. Árið 1967 var lögum um almannavarnir breytt þannig að þau tækju einnig til náttúruvár. Segja má að sú stefnubreyting hafi bjargað almannavörnum og náttúruhamfarir á fyrri hluta áttunda áratugarins sýndu rækilega fram á nauðsyn skipulegra varna gegn náttúruvá. Sem fyrr var vörnum gegn kjarnorkárásum þó lítt eða ekki sinnt; slíkar aðgerðir voru alla tíð í skötulíki á Íslandi.

Áhugavaki

Afar lítið hefur verið fjallað um loftvarnir og almannavarnir á Íslandi í kalda stríðinu. Ekki vantar þó að efnið ætti að þykja áhugavert og greinargóðar heimildir eru til um það. Skipulegar loftvarnir hófust hér á landi í seinni heimsstyrjöld en í þessari grein er saga þeirra og síðan almannavarna rakin frá því að ný lög voru sett um loftvarnir árið 1951 til þeirra tímamóta sem urðu í sögu almannavarna þegar eldgos varð á Heimaey árið 1973.

Þeir ráðamenn og embættismenn sem vildu hafa öflugar loftvarnir og almannavarnir á Íslandi óttuðust vitaskuld árásir úr austri. Í huga þeirra var sú ógn raunveruleg og gat dunið yfir nánast hvenær sem væri. Um það mátti þó deila og ekki síður þær takmörkuðu varnir sem gripið var til, fyrst á vegum loftvarnanefndar Reykjavíkur og síðan Almannavarna ríkisins. Birgðum var safnað, kannað hvað til væri af viðunandi skýlum og viðvörunarkerfi sett upp, svo nokkur dæmi séu nefnd. Hinir áhyggjufullu sögðust vilja mun umfangsmeiri aðgerðir – til dæmis með því að dreifa leiðbeiningum um skjól gegn geisluvirku úrfalli – en glímdu við þann vanda að þá myndu þeir kannski hræða fremur en fræða. Svo voru þeir – einkum á vinstri væng stjórnmálanna – sem töldu allan viðbúnað af þessu tagi einskis enda væri  bæði óþarft og ómögulegt að verjast „Krúsjeff með koddaverum“. Og þar var almenningur yfirleitt sama sinnis.

 

"Vald hinna veiku" (2004)

"Vald hinna veiku. Ísland og stórveldin í kalda stríðinu".

Þessi grein er að stofni til erindi sem var flutt í október 2004 í fundaröð Sagnfræðingafélags Íslands sem bar yfirskriftina "Hvað er vald?" Erindið má nálgast hér.

"To the Edge of Nowhere" (2004)

„To the Edge of Nowhere. U.S.-Icelandic Defense Relations During and After the Cold War”, Naval War College Review, 57. árg. nr. 4, 2004, bls. 115-137.

Í þessari grein tókst mér m.a. að birta efni sem ég vildi halda til haga að ég hefði kynnt mér. Greinin er aðgengileg á þessari slóð: http://www.usnwc.edu/getattachment/2ed3bead-216a-415a-a861-f386b3e0c346/...

"Skiptum við máli? Áhrif Íslands á alþjóðavettvangi" (2008)

"Skiptum við máli? Ísland á alþjóðavettvangi". Stjórnmál og stjórnsýsla 4/1 (2008), bls. 47-53.

Þessi grein er að stofni til erindi sem ég flutti á fyrirleströð utanríkisráðuneytis og háskólanna um stöðu Íslands á alþjóðavettvangi veturinn 2007-2008. Á þeim tíma var unnið af kappi að því að tryggja Íslandi sæti í Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna og báru mörg erindin þess merki. Útdrættir eru aðgengilegir á þessari slóð: http://www.utanrikisraduneyti.is/media/haskolafund/BAKLINGUR.pdf

Sjálfur leyfði ég mér að vera dálítið krítískur og maður hefði jafnvel tekið dýpra í árinni ef vettvangurinn hefði verið annar, en veisluspjöll stóð aldrei til að fremja. Erindið er aðgengilegt á þessari slóð: http://skemman.is/stream/get/1946/9020/24044/1/b.2008.4.1.3.pdf

"Skiptum við máli?" (1998)

„Skiptum við máli? Ísland og Eystrasaltsríkin, 1990-1991”. Söguþing 1997 II (Reykjavík: Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands, Sagnfræðingafélag Íslands og Sögufélag, 1998), bls. 185-192.

 

Skiptum við máli? Ísland og Eystrasaltsríkin, 1990-1991.

 

Ólík sjónarmið

 

Þess eru fá dæmi að Íslendingar, fáir og smáir, hafi verið mikils megnugir í útlöndum. Árin 1990-91 létu stjórnvöld þó til sín taka í sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsþjóðanna og var því þá og síðar haldið fram að þau hefðu þannig gert gagn — þau hefðu skipt máli. “Það var ekki síst fyrir atbeina okkar Íslendinga, sem áttum engra stórveldahagsmuna að gæta, að aðrar þjóðir viðurkenndu að lokum sjálfstæði og fullveldi Eystrasaltsríkjanna", sagði Morgunblaðið í fyrra og Alþýðublaðið tók í sama streng: “Með djörfu frumkvæði sýndi utanríkisráðherra Íslands að rödd smáþjóðar getur heyrst á alþjóðavettvangi svo eftir er tekið og Íslendingar eignuðust ævarandi vináttu þjóðanna við Eystrasalt".[1]

            Á hinn bóginn hefur einnig verið sagt að ráðamenn í Reykjavík hafi ekki haft neitt að segja í Eystrasaltsmálum. “Ég held að menn hafi einfaldlega gert þetta til þess að reyna að vera með, komast á blað", sagði Jón Ormur Halldórsson, dósent í stjórnmálafræði:

 

Það sem skipti máli fyrir Eystrasaltsríkin var viðurkenning Bandaríkjanna og ESB. Það getur þó vel verið að í einn dag hafi það haft einhver jákvæð sálræn áhrif á Eystrasaltslöndin að Ísland hafi viðurkennt þau en það hefur ekki haft nein áhrif á hvenær Bretar, Frakkar, Þjóðverjar eða Bandaríkjamenn gerðu það, svo að ég tali ekki um Rússa. “ Ég held að þetta hafi ekki haft nokkra þýðingu og menn séu að blekkja sjálfa sig með því að halda að þeir geti haft áhrif á þennan hátt.[2]

 

            Hvort sjónarmiðið er réttara? Til þess að geta svarað því þarf fyrst að spyrja hvað það var sem skipti eða skipti ekki máli. Í hverju fólst stuðningur Íslendinga?

 

Staðreyndir

 

Sunnudaginn 11. mars 1990 lýsti þingið í Vilníus yfir fullu sjálfstæði Litháens. Daginn eftir ákvað Alþingi að senda Litháum heillaóskir en Kremlverjar voru ekki jafnánægðir með aðgerðir þeirra, höfðu í hótunum og beittu efnahagsþvingunum. Íslensk stjórnvöld, með Jón Baldvin Hannibalsson utanríkisráðherra í broddi fylkingar, hvöttu til friðsamlegra lausna og buðust til að halda sáttafundi í Reykjavík. Líkt og valdhafar annars staðar á Vesturlöndum vildu íslenskir ráðamenn þó ekki styðja sjálfstæðissinna í Litháen í einu og öllu því þeir óttuðust að þá væri Mikhaíl Gorbatsjov sovétforseta gert erfitt fyrir og umbótum hans stefnt í hættu. Auk þess þótti þeim mikilvægast að vestræn ríki stæðu saman.[3]

            Við síauknar þvinganir Moskvuvaldsins og slæleg viðbrögð á Vesturlöndum varð Jóni Baldvin Hannibalssyni hinsvegar ljóst að samstaða með vestrænum ríkjum merkti að málstaður Balta lægi í láginni. Hann skipti þess vegna um skoðun á því hvernig þeim yrði helst komið að gagni. Á mannréttindaráðstefnu RÖSE, Ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu, í júní 1990 hvatti ráðherrann vestræn ríki til að styðja Balta með ráðum og dáð og notaði flest tækifæri eftir þetta til að tala máli þeirra.[4]

            Eystra syrti samt stöðugt í álinn og aðfaranótt 13. janúar 1991 féllu 14 Litháar í áhlaupi sovéskra hersveita á sjónvarpsturninn í Vilníus. Vytautas Landsbergis, leiðtogi Litháa, rifjaði síðar upp að mitt í orrahríðinni hefði hann ekki gleymt því að norður í Atlantshafi ætti hann vin í raun:

 

Mitt fyrsta verk þessa blóði drifnu nótt, eftir að mér mistókst að fá viðtal við Gorbatsjov, var að reyna að ná sambandi við vestræn ríki, í gegnum fulltrúa okkar í Noregi, og ég bað hann um að hringja fyrst til Íslands, í [Jón Baldvin] Hannibalsson.[5]

 

            Um sólarhring síðar skoraði Landsbergis á utanríkisráðherra að koma til Litháens. Hann varð við því, heimsótti öll Eystrasaltslöndin og á fréttamannafundi í víggirtu þinghúsinu í Vilníus lofaði hann að íslensk stjórnvöld myndu “taka til alvarlegrar athugunar að koma á formlegu stjórnmálasambandi við Litháen og hugsanlega hin Eystrasaltsríkin".[6]

            Þótt forsætisráðherra vildi ekki ganga jafnlangt og Jón Baldvin fór svo að ríkisstjórnin lýsti sig reiðubúna að stíga þetta skref við fyrsta tækifæri.[7]Alþingi staðfesti það 11. febrúar 1991 um leið og viðurkenning Íslands á sjálfstæði Litháens, sem hafði verið veitt 1922, var formlega áréttuð.[8]

            Stjórnmálasambandi var þó aðeins komið á eftir misheppnaða valdaránstilraun harðlínumanna í Moskvu sem hófst 19. ágúst 1991 en rann út í sandinn innan þriggja sólarhringa. Strax eftir það, 22. ágúst, áréttuðu íslensk stjórnvöld viðurkenningar á sjálfstæði Eistlands og Lettlands, eins og gert var vegna Litháens 11. febrúar.[9]

            Þetta voru helstu aðgerðir Íslendinga til stuðnings sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsþjóðanna og í leit að svörum við því hvaða áhrif þær höfðu þarf að líta til nokkurra staða; helstu borga á Vesturlöndum, höfuðborga Eystrasaltslandanna og ekki síst til Moskvu. Vart ætti að koma á óvart að ólík svör gætu fengist eftir því hvert sjónir manna beinast.

 

Áhrif í Moskvu

 

Skemmst er frá því að segja að innan Kremlarmúra höfðu aðgerðir íslenskra ráðamanna aldrei áhrif. Þótt þeir byðust til að miðla málum í deilu Eystrasaltsþjóðanna og Moskvuvaldsins mátti vera ljóst að sovéskum valdhöfum dytti ekki í hug að halda til Íslands að ræða “innanríkismál Sovétríkjanna", eins og þeir kölluðu þróunina við Eystrasalt.

            Aftur á móti gerðu orð Jóns Baldvins Hannibalssonar á alþjóðavettvangi Kremlverjum óneitanlega mjög gramt í geði. “Ég man vel að [Edúard] Sjevardnadze reiddist mjög við yfirlýsingar hans", sagði stjórnarerindreki sem var háttsettur í sovéska utanríkisráðuneytinu.[10]Að mati valdhafa í Kreml tók svo steininn úr þegar Alþingi áréttaði viðurkenningu Íslands á sjálfstæði Litháens og lofaði að koma á stjórnmálasambandi við fyrsta tækifæri. Þeir kölluðu sendiherra sinn heim frá Reykjavík, enda höfðu þeir áður varað stjórnvöld við því að ganga of langt þannig að íslenskir embættis- og stjórnmálamenn óttuðust að viðskipti Íslands og Sovétríkjanna væru í hættu. Sumir veltu jafnvel vöngum yfir því hvort stjórnmálasambandi landanna yrði slitið. Það var þó alltaf talið ólíklegt. Kremlverjar vildu einmitt ekki grípa til of harkalegra hefndaraðgerða sem yrðu aðeins til þess að ákvarðanir Íslendinga kæmust í hámæli.[11]

            Þegar valdaránstilraunin í Moskvu hafði farið út um þúfur og Íslendingar voru að viðurkenna sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna létu formælendur Kremlverja að því liggja að þótt þeim mislíkuðu þau skref væri ekki von á viðbrögðum. “Við höfum um annað að hugsa núna en yfirlýsingar Íslendinga", sagði einn þeirra.[12]Íslenskum ráðamönnum var um megn að hafa áhrif á þankagang valdhafa í austurvegi.

 

Áhrif við Eystrasalt

 

Atbeina íslenskra ráðamanna var vitaskuld betur tekið við Eystrasalt en í Moskvu. Eistar, Lettar og Litháar létu í ljós einlægt þakklæti fyrir augljósan stuðning Íslendinga og vinarþel. Öllu var fagnað ytra, ályktunum Alþingis, yfirlýsingum á alþjóðavettvangi og heimsóknum ráðamanna. Baltar fundu að þeir stóðu ekki einir. “Ef Ísland (og Danmörk) hefðu ekki tekið þessa siðferðislegu afstöðu", skrifaði sænsk-eistneski rithöfundurinn og stjórnmálamaðurinn Andres Küng, “hefðum við jafnvel örvænt. Það er sama hversu sannfærður maður er um ágæti eigin málstaðar; það er erfitt að halda baráttunni áfram ef enginn í heiminum skilur hana eða lætur sig hana nokkru varða".[13]

            Í huga flestra Balta var ekkert framtak eins stjórnmálamanns á Vesturlöndum jafnmikils metið og Eystrasaltsför utanríkisráðherra í janúar 1991. Jón Baldvin Hannibalsson fékk á sig það orð að vera kjarkmeiri en aðrir vestrænir ráðamenn. Hann léti ekki stjórnast af realpolitik eða diplómatískum formsatriðum. “Hannibalsson, það var hugrakkur maður", rifjaði litháíski þingmaðurinn Emanuelis Zingeris síðar upp. “Hann var hér þegar dekkst var yfir. Ég gleymi þessum manni aldrei".[14]

            Áþreifanlegar aðgerðir Íslendinga til stuðnings Eystrasaltsþjóðunum urðu aftur á móti færri og smærri en ella vegna þess að nær ómögulegt var að samræma þau tvö meginmarkmið, sem stjórnvöld lofuðu að beita sér fyrir, stjórnmálasamband við Litháen og almenna milligöngu í átökum við Moskvuvaldið. Vilji til að vinna að öðru þeirra gerði að verkum að verra var að huga að hinu. Stefna stjórnvalda gekk ekki að þessu leyti og Landsbergis sagði á bak við tjöldin að hann yrði að “að lýsa yfir vonbrigðum “ með að hið virðingarverða frumkvæði Íslands hefur ekki verið til lykta leitt “”[15]Vorið 1991 var tími vonbrigða í samskiptum Íslendinga og Litháa, eftir tímamótayfirlýsingar og aðgerðir í janúar og febrúar það ár.

            Þakkir fyrir veittan stuðning vógu samt þyngra þegar til lengri tíma var litið. “Ég þrýsti hönd yðar jafnfast og ef ég hefði enn einu sinni borðað hákarlsbita", skrifaði Landsbergis til Jóns Baldvins Hannibalssonar þegar ráðamenn í Reykjavík tóku af skarið um leið og valdaránstilrauninni í Moskvu lauk.[16]Sá siðferðislegi stuðningur, sem íslenskir ráðamenn veittu, var mikill og ótvíræður og skipti máli, einkum í Litháen. Forystusveitin þar gekk sína eigin, grýttu leið til sjálfstæðis, óháð því sem Íslendingar sögðu eða gerðu, en góð orð þeirra léttu lund manna í Vilníus, stöppuðu stálinu í þá og gerðu það, sem eftir var göngunnar, ögn viðráðanlegra — án þess að villa mönnum sýn eða vekja falsvonir um að tindinum væri náð við næstu vörðu.[17]

           

Áhrif á Vesturlöndum

 

Þótt Baltar lofuðu yfirleitt afstöðu Íslendinga ofmátu þeir vægi Íslands og gerðu ráðamenn í Litháen sig einkum seka um þetta. Enginn ráðherra fetaði í fótspor utanríkisráðherra þegar hann fór til Vilníus, Rígu og Tallinn, eins og þeir vonuðust til. Hvergi var gengið jafnlangt og íslenskir þingmenn gerðu í febrúar 1991.

            Gat nokkuð verið von til þess að Íslendingum tækist að snúa varkárum valdhöfum á Vesturlöndum til betri vegar? Þegar Jón Baldvin Hannibalsson hvatti þá til að styðja Balta betur á mannréttindaráðstefnu RÖSE í júní 1990 gekk einn úr bandarísku sendinefndinni þar í veg fyrir hann, faðmaði hann að sér og sagði: “Þetta var besta ræða sem ég hef heyrt um þessa bölvuðu atburðarás; mikil forréttindi eru það að vera fulltrúi smáþjóðar og mega segja hug sinn".[18]

            Þetta voru fögur orð og sögð í einlægni en þau virðast samt tvíeggjuð: Er ekki hægt að meta þau þannig að áskoranir íslenska ráðherrans yrðu aldrei til þess að áhrifameiri valdhafar á Vesturlöndum litu í eigin barm og hugsuðu með sér að svona þyrftu þeir einnig að tala? Fulltrúi smáþjóðarinnar mætti segja hug sinn þar eð enginn færi eftir því sem hann segði. Hann hefði frjálsar hendur en aðrir væru bundnir af því að hafa til hliðsjónar fleiri þætti á líðandi stundu; afvopnun risaveldanna, endalok kalda stríðsins, sameiningu þýsku ríkjanna og frekari umbætur í Sovétríkjunum.[19]

            Þetta breytir því þó ekki að það skipti máli hvernig Íslendingar minntu stöðugt á örlög og tilvist Eystrasaltsþjóðanna þegar forystumenn vestrænna ríkja höfðu hugann við annað. “Við vorum eins og gadflies; við stungum þá", sagði Jón Baldvin sjálfur um áskoranir hans og Uffe Ellemanns-Jensens, utanríkisráðherra Danmerkur, sem helst fylgdi honum að málum á alþjóðavettvangi.[20]

            Íslenskir ráðamenn höfðu án efa óbein áhrif. En höfðu þeir einhvern tímann bein áhrif á afstöðu annarra? Þegar Baltar endurheimtu loks sjálfstæði sitt í ágúst 1991 fögnuðu þeir því að íslensk stjórnvöld hefðu fyrst allra viðurkennt sjálfstæði þeirra og stofnað til stjórnmálasambands. Utanríkisráðherrar Eystrasaltslandanna þriggja, Lennart Meri frá Eistlandi, Janis Jurkans frá Lettlandi og Algirdas Saudargas frá Litháen, sögðu að Ísland væri “ísbrjótur á alþjóðavettvangi".[21]Danir höfðu fylgt fljótt á eftir og skriðan síðan farið af stað. En olli frumkvæði Íslendinga þessu? Réðu ákvarðanir þeirra einhverju um afstöðu annarra? Það er alls ekki sjálfsagt að beint samhengi hafi verið þarna á milli og þegar Bandaríkin tóku upp stjórnmálasamband við Eystrasaltslöndin 2. september 1991, viku á eftir Íslendingum, sagði George Bush forseti: “Þegar sagan er skráð man enginn að við vorum tveimur sólarhringum á eftir Íslandi — eða hvaða land það nú var".[22]

            Söguskoðun Bush verður að teljast röng að því leyti að Baltar minnast ákvarðana Íslendinga með hlýhug. Viðurkenning Íslands og annarra ríkja á Norðurlöndum á sjálfstæði Eystrasaltslandanna þrýsti auk þess á valdhafa í Washington að fylgja á eftir, eins og James Baker utanríkisráðherra viðurkenndi síðar.[23]Og segir það ekki sitt að Bush mundi þó eftir því að Ísland hafði eitthvað komið við sögu? Danir voru til dæmis ekki efst í huga hans.

 

Sporganga Dana?

 

Uffe Ellemann-Jensen var einlægur stuðningsmaður Eystrasaltsþjóðanna, vildi flest fyrir þær gera og hann vildi vera í fararbroddi. “Það var klárlega dulítil samkeppni milli okkar", sagði hann síðar um atbeina sinn og Jóns Baldvins í Eystrasaltsmálum.[24]Þetta réð miklu um það að tvisvar virtist Íslendingum takast að hafa bein áhrif á stefnu Dana.

            Fyrra skiptið var snemma árs 1991. Utanríkisráðherra hafði þá farið til Eystrasaltslandanna og Alþingi áréttað viðurkenningu Íslands á sjálfstæði Litháens. Auk þess héldu Edgar Savisaar og Lennart Meri, forsætis- og utanríkisráðherra Eistlands, til Íslands og sænskur stjórnarerindreki skrifaði síðar að Íslendingar hefðu greinilega náð forystu “í kapphlaupi norrænu ríkjanna um áhrif við Eystrasalt".[25]

            Danska utanríkisráðherranum mun hafa gramist þetta og þótt hann segði til dæmis að ákvörðun Alþingis væri þýðingarlaus undirritaði hann samninga við starfsbræður sína í Eystrasaltslöndunum sem svipaði mjög til þess sem hafði verið samþykkt á Íslandi. Ellemann-Jensen myndi seint samþykkja að aðgerðir Íslendinga hefðu ýtt við honum en þær höfðu örugglega sitt að segja.[26]

            Áhrif ráðamanna í Reykjavík á valdhafa gömlu herraþjóðarinnar voru afdrifaríkari eftir valdaránstilraunina í Moskvu í ágúst 1991. Þegar fyrir lá að utanríkisráðherrar Eystrasaltslandanna ætluðu til Reykjavíkur að undirrita samninga um stjórnmálasamband sá utanríkisráðherra Danmerkur að vildi hann vera fremstur í flokki yrði hann að vera skjótráður. Undir miðnætti 24. ágúst, tveimur dögum eftir að íslensk stjórnvöld ákváðu að bjóða ráðherrunum til Íslands, sendi Ellemann-Jensen símskeyti til höfuðborga Eystrasaltslandanna og kvaðst reiðubúinn að koma á stjórnmálasambandi við þau, “þannig að við vorum fyrstir í heimi", eins og hann sagði daginn eftir og mátti hæglega lesa stolt og gleði úr þeim orðum.[27]

            Ekki er hægt að fullyrða að áform Íslendinga um stjórnmálasamband hafi gert að verkum að Uffe Ellemann-Jensen ákvað að feta í fótspor þeirra. Líkurnar á því að eitt hafi leitt af öðru með þessum hætti eru hins vegar miklar. Þegar ráðherrann rökstuddi skeytasendingarnar að kvöldi 24. ágúst sagði hann að einna mestu máli skipti að baltneskir valdhafar réðu nú greinilega ríkjum við Eystrasalt. En það stóðst tæpast. Sovéskir hermenn og liðsmenn KGB fóru áfram sínu fram á landamærum ríkjanna þriggja og vísuðu fjölda útlendinga frá ef þeir höfðu ekki sovéska vegabréfsáritun. Ellemann-Jensen viðurkenndi enda síðar að önnur rök hefðu einnig vegið þungt á metum: “Auðvitað hafði það sitt að segja að tryggja sess Danmerkur sem frumkvöðuls og auka þannig líkurnar á að Danmörk gæti beitt sér með árangri á alþjóðavettvangi “[28]

            Og þá urðu Danir að vera á undan Íslendingum. En tókst þeim það? Mánudaginn 26. ágúst 1991 var stofnað til stjórnmálasambands Íslands og Eystrasaltslandanna við hátíðlega athöfn í Höfða í Reykjavík. Að kvöldi sama dags voru utanríkisráðherrrar landanna þriggja komnir til Kaupmannahafnar og undirrituðu eins samkomulag við Dani. Næturskeyti Ellemanns-Jensens dugðu ekki, enda voru þau aðeins viljayfirlýsing.[29]

            Það má því færa rök að því að frumkvæði Íslendinga í ágúst 1991 hafi skipt máli á þennan hátt: Það ýtti við Dönum og þeir voru þess síðan megnugir að hafa áhrif á aðrar þjóðir, á Norðurlöndum og í Evrópubandalaginu. Einir og sér voru Íslendingar of áhrifalitlir en Danir gátu riðið baggamuninn. “Mitt mat var að fylgdu “ [þeir] strax á eftir myndi boltinn rúlla, eins og raun varð á", sagði Jón Baldvin Hannibalsson síðar.[30]

 

Niðurstöður

 

Skipti afstaða Íslands máli í sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsþjóðanna? Svarið er bæði já og nei. Í Moskvu höfðu íslensk stjórnvöld aldrei áhrif. Á Vesturlöndum töldu ráðamenn stærri ríkja að þeir væru í annarri stöðu en valdhafar smáríkis á borð við Ísland. Uffe Ellemann-Jensen ákvað þó líklega tvisvar að fara að fordæmi Íslendinga og einnig skipti það máli að Jón Baldvin Hannibalsson og aðrir íslenskir ráðamenn nýttu flest tækifæri til að tala máli Eystrasaltsþjóðanna á alþjóðavettvangi, þótt það hefði ekki bein áhrif á viðhorf annarra valdhafa á Vesturlöndum.

            Loks skipti atbeini Íslands mestu máli hjá Eystrasaltsþjóðunum sjálfum. Íslendingar stöppuðu stálinu í þær þegar margir aðrir á Vesturlöndum treystu sér ekki til þess. Þetta var líklega sýnu mikilvægast og verður að minnsta kosti lengi í minnum haft við Eystrasalt.

 

Heimildaskrá

 

Óprentaðar heimildir

 

Bréf Andres Küngs til höfundar, 10. desember 1995.

Guðni Th. Jóhannesson: “Stuðningur Íslands við sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna, 1990-1991”, MA-ritgerð í sagnfræði við Háskóla Íslands 1997, Háskólabókasafni.

Skjalasafn utanríkisráðuneytisins: SU

            8.G.2. “Eystrasaltslöndin: Eistland, Lettland, Lithauen”. Askja 10.

Viðtal höfundar við Júríj Fokine, Osló 21. maí 1997.

Viðtal höfundar við Jón Baldvin Hannibalsson, Reykjavík 2. nóvember 1994.

Viðtal höfundar við Vytautas Landsbergis, Vilníus 7. júní 1994.

Viðtal höfundar við Emanuelis Zingeris, Vilníus 17. júní 1994.

 

Prentaðar heimildir

 

Ahlander, Dag Sebastian, Spelet om Baltikum (Stokkhólmi, 1992).

Alþýðublaðið 1996. Reykjavík.

Baker, James A., The Politics of Diplomacy: Revolution, War and Peace, 1989-1992 (New York, 1995).

DV 1991. Reykjavík.

Ellemann-Jensen, Uffe, Din egen dag er kort. (Kaupmannahöfn, 1996).

Morgunblaðið 1991 og 1996. Reykjavík.

The New York Times 1991. New York.

“Ísland hefur engin áhrif á alþjóðavettvangi”, Stúdentablaðið 6, (1995), bls. 12.

 

 



[1]Morgunblaðið 18. apríl 1996, bls. 32. Forystugrein. — Alþýðublaðið 23. október 1996, bls. 2. Forystugrein.

[2]_Ísland hefur engin áhrif á alþjóðavettvangi", bls. 12.

[3]Hbs. Guðni Th. Jóhannesson, _Stuðningur Íslands", bls. 19-38.

[4]Hbs. Guðni Th. Jóhannesson, _Stuðningur Íslands", bls. 39-43. — Samkvæmt venju er hér rætt um Eystrasaltsþjóðirnar þrjár, Eista, Letta og Litháa, sem Balta þótt í raun séu aðeins Lettar og Litháar af baltnesku bergi brotnir en Eistar tilheyri flokki finnsk-úgrískra þjóða.

[5]Viðtal við Vytautas Landsbergis, 7. júní 1994. — Hbs. Guðni Th. Jóhannesson, _Stuðningur Íslands", bls. 55-9.

[6]DV 21. janúar 1991, bls. 2. — Hbs. Guðni Th. Jóhannesson, _Stuðningur Íslands", bls. 60-72.

[7]Hbs. Guðni Th. Jóhannesson, _Stuðningur Íslands", bls. 73-5.

[8]Hbs. Guðni Th. Jóhannesson, _Stuðningur Íslands", bls. 88-90.

[9]Hbs. Guðni Th. Jóhannesson, _Stuðningur Íslands", bls. 113-18.

[10]Viðtal við Júríj Fokine, sendiherra Rússa í Noregi, 21. maí 1997.

[11]Hbs. Guðni Th. Jóhannesson, _Stuðningur Íslands", bls. 84-7, 98-100.

[12]Morgunblaðið 24. ágúst 1991, bls. 2.

[13]Bréf Küngs til höfundar, 10. desember 1995.

[14]Viðtal við Emanuelis Zingeris, 17. júní 1994.

[15]SU, 8.G.2-10, Vytautas Landsbergis til Steingríms Hermannssonar, 6. mars 1991.

[16]Morgunblaðið 27. ágúst 1991, bls. 25.

[17]Hbs. Guðni Th. Jóhannesson, _Stuðningur Íslands", bls. 91-2.

[18]Viðtal við Jón Baldvin Hannibalsson, 2. nóvember 1994.

[19]Hbs. Guðni Th. Jóhannesson, _Stuðningur Íslands", bls. 41-3.

[20]Viðtal við Jón Baldvin Hannibalsson, 2. nóvember. 1994. — Sjá einnig Ellemann-Jensen, Din egen dag er kort, bls. 147.

[21]Morgunblaðið 27. ágúst 1991, bls. 26-7.

[22]The New York Times, 3. september 1991, bls. A8.

[23]Baker, The Politics of Diplomacy, bls. 524.

[24]Morgunblaðið 19. október 1996, bls. 27. — Hbs. Guðni Th. Jóhannesson, _Stuðningur Íslands", bls. 122-130.

[25]Ahlander, Spelet om Baltikum, bls. 221.

[26]Hbs. Guðni Th. Jóhannesson, _Stuðningur Íslands", bls. 96-7.

[27]Morgunblaðið 27. ágúst 1991, bls. 23.

[28]Ellemann-Jensen, Din egen dag er kort, bls. 145. — Hbs. Guðni Th. Jóhannesson, _Stuðningur Íslands", bls. 122-30.

[29]Hbs. Guðni Th. Jóhannesson, _Stuðningur Íslands", bls. 122-30.

[30]Sjá Hbs. Guðni Th. Jóhannesson, _Stuðningur Íslands", bls. 128.

Syndicate content


Drupal vefsíða: Emstrur